ΤΟ ΓΥΜΝΟ ΣΩΜΑ ΤΗΣ ΒΑΠΤΙΣΗΣ

Οἱ ἱστορίες τοῦ Ρωμανοῦ τοῦ Μελωδοῦ εἶναι δραματικὰ κηρύγματα σὲ ποιητικὴ μορφή. Ὅλα τὰ κοντάκια τοῦ μεγίστου τῶν ὑμνογράφων διακρίνονται γιὰ τὴν ἐξαιρετικὴ παραστατικότητα. Διαβάζοντας τὰ κοντάκια γιὰ τὴ Βάπτιση παρατηρῶ ὅτι στέκεται στὸ  θέμα τοῦ σώματος τοῦ Ἰησοῦ. Γιὰ τὴν ἀκρίβεια στὸ γυμνὸ σῶμα τὸ ὁποῖο γίνεται ἀντικείμενο παρατήρησης ἀπὸ τὸν Ἰωάννη. Γράφει χαρακτηριστικὰ σὲ ἕναν ὕμνο «Εἰς τὰ Ἅγια Θεοφάνεια»  πὼς ὁ Ἰωάννης «ἠτένιζε βλέπων εὐλαβῶς μέλη γυμνούμενα».*

baptism_ravenna

Ὁ Ἰωἀννης μὲ μία ἰδιαίτερη κίνηση τοῦ δεξιοῦ χεριοῦ θέτει τὴν παλάμη του στὴν κεφαλὴ τοῦ Ἰησοῦ. Ἡ πράξη αὐτὴ ἐπαναλαμβάνεται τὴν τέλεση τοῦ μυστηρίου σὲ κάθε νέο βάπτισμα. Ραβέννα. Βαπτιστήριο τῶν Ἀρειανῶν. Ψηφιδωτό τοῦ τρούλλου μὲ τὴ Βάπτιση τοῦ Ἰησοῦ. 6ος αἰ.

Στὴν Καινὴ Διαθήκη δὲν γίνεται λόγος γιὰ τὸ γυμνὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ στὴ Βάπτιση. Ἀλλὰ εἶναι θέμα τῆς συμβολικῆς γλώσσας τῆς Ἐκκλησίας, στὴ λατρεία, τὴν ποίηση καὶ τὴ ζωγραφική. Καὶ πραγματικὰ εἶναι καταπληκτικὸ ὅτι υἱοθετήθηκε ἡ παράσταση τοῦ γυμνοῦ ἐνήλικου Ἰησοῦ ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἐκκλησιαστικὴ κοινότητα.

3rd-century-baptism-catacomb-of-ss-marcellinus-and-peter

Βάπτισμα. Μὲ τὸ μυστήριο αὐτὸ ὁ κατηχούμενος εἰσέρχεται στὴν κοινότητα τῆς Ἐκκλησίας. Τοιχογραφία στὴν κατακόμβη τῶν Ἁγίων Πέτρου καὶ Μαρκελίνου στὴ Ρώμη (4ος αἰ.).

Στὴ Βάπτισμα στὸν Ἰορδάνη ἔχουμε μία συγκλονιστικὴ δημόσια ἐμπειρία, τὴν ἀποκάλυψη τοῦ μυστηρίου τοῦ τριαδικοῦ Θεοῦ: ὁ οὐρανὸς ἀνοίγει, τὸ Ἅγιο Πνεῦμα ἐμφανίζεται σὰν ἕνα περιστέρι ἐπάνω στὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἀκούγεται καὶ ἡ φωνὴ τοῦ Πατέρα ποὺ βεβαιώνει τοῦ λόγου τὸ ἀσφαλές. Ταυτόχρονα, κατὰ μίμηση τοῦ Βαπτίσματος, καθιερώνεται μία πράξη εἰσόδου στὴ χριστιανικὴ κοινότητα. Τὸ μυστήριο αὐτὸ μαζὶ μὲ τὴν Εὐχαριστία ποὺ ἱδρύεται μὲ τὸν Μυστικὸ Δεῖπνο εἶναι οἱ δύο ἄξονες ὅλης τῆς λατρείας καὶ τῆς θεολογίας ποὺ ἀναπτύχθηκε στὸ πέρασμα τῶν αἰώνων. Θὰ ἔλεγα μίας δραματουργίας ποὺ ἔχει στὸ κέντρο της τὸ ἀνθρώπινο σῶμα. Ἑπομένως, ἡ ἐμφάνιση τοῦ Ἰησοῦ στὴ Βάπτιση εἶναι κρίσιμη ὡς πρὸς τὰ μηνύματα ποὺ μεταφέρει στὸν θεατή της. Ὁ ἴδιος ὁ Ἰησοῦς δίνει τὴν ἐντολὴ στοὺς μαθητές του νὰ βαπτίσουν ὅλα τὰ ἔθνη, ἐνῶ σὲ ἐπίπεδο ἀτομικὸ σημαίνει τὴ διάβαση ἀπὸ ἕναν παλαιὸ κόσμο σὲ ἕναν ἄλλο, νέο κόσμο. Γιὰ τοῦτο τὸ σῶμα ὀφείλει νὰ θαφτεῖ ὁλόκληρο μέσα στὸ νερὸ καὶ νὰ πεθάνει, ὥστε νὰ ξαναγεννηθεῖ πλῆρες. Ἔτσι, ὁ ἄνθρωπος συντάσσεται σὲ ἕνα νέο βίο, γίνεται παιδὶ τοῦ Θεοῦ, συμμετέχοντας μὲ τὸ βάπτισμα στὸν θάνατο καὶ τὴν ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ. Τὸ νερὸ εἶναι ἡ μήτρα τῆς Ἐκκλησίας μέσα ἀπὸ τὴν ὁποία θα βγεῖ γυμνὸς ὡς ἀθῶο βρέφος ὁ βαπτισμένος. Μάλιστα, στοὺς πρώτους αἰῶνες ὁ Ἰησοῦς παριστανόταν σὰν παιδάκι, εἰκονισμὸς ποὺ παραπέμπει στὴ γέννηση τοῦ νέου ἀνθρώπου. Εἶναι ἕνα μυστήριο ποὺ γίνεται μόνο μία φορὰ καὶ ἰσοδυναμεῖ μὲ τὴν οὐράνια μετάληψη, κατὰ τὸν ἅγιο Κύριλλο Ἀλεξανδρείας, καὶ τὸν μοναδικὸ θἀνατο ποὺ ὑπέστη ὁ Ἰησοῦς, θὰ μᾶς πεῖ ὁ σοφὸς ἅγιος Ἰωάννης Δαμασκηνός.

dsc_0341

Τὰ οὐράνια ἔχουν ἀνοίξει γιὰ τὴν ἱερὴ τελετὴ καὶ μιά λαμπρὴ δέσμη φωτὸς πέφτει στὸ γυμνὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ ποὺ εἶναι βυθισμένο ὁλόκληρο στὰ νερὰ τοῦ ποταμοῦ. Στὸ φῶς ἐγγράφεται τὸ Ἅγιο Πνεῦμα σὰν περιστερά. Στὴ μία ὄχθη ὁ Ἰωάννης ἐπιθέτει τὸ δεξί του χέρι στὸ κεφάλι τοῦ Χριστοῦ, καὶ στὴ δεξιὰ ὄχθη δύο Άγγελοι περιμένουν νὰ στεγνώσουν μὲ λέντιο τὸ βρεγμένο κορμί. Χφ Μονῆς Ἰβήρων, 11ος αἰ.

Γιὰ τὸ εἰκονογραφικὸ θέμα τῆς Βάπτισης μᾶς πληροφορεῖ ὁ Οὐσπένσκυ πὼς οἱ περισσότερες εἰκόνες παριστάνουν τὸν Ἰησοῦ ἐνώπιον τοῦ Ἰωάννου γυμνό, ἐνῶ ἐλάχιστες τὸν δείχνουν μὲ ἕνα περίζωμα στὴ μέση. Ὁ Οὐσπέσνκυ θὰ μᾶς πεῖ ὅτι ἡ γυμνότητα τονίζει τὴν κένωση τῆς Θεότητος. Καὶ συσχετίζει τὸ γυμνὸ σῶμα μὲ τὸν Ἀδάμ: ἐνδύει τὸν Ἀδὰμ καὶ ὅλη τὴν ἀνθρωπότητα μὲ ἔνδυμα ἀφθαρσίας καὶ δόξας (The Meaning of Icons, St Vladimir’s Seminary Press, 1982, σ. 164-5). Ἐξἀλλου, ἡ γυμνότητα εἶναι καὶ ἕνα βιβλικὸ σύμβολο τῆς ἀρχέγονης ἀθωότητας στὶς σχέσεις τῶν ἀνθρώπων, ἄρα ἡ ἀπεικόνιση τοῦ γυμνοῦ σώματος δηλώνει τὴ μεταμορφωτικὴ δύναμη τοῦ Βαπτίσματος μὲ τὴν ἐπιστροφὴ στὸ ἀρχαῖο κάλλος, ὅπου δὲν χωράει ὁ φόβος τοῦ ἄλλου, καὶ τὸ βλέμμα δὲν εἶναι ἐπικίνδυνο.

adam-eve

Οἱ Πρωτόπλαστοι αἰσθάνονται ὅτι εἶναι γυμνοὶ μετὰ τὴν ἀπώλεια τῆς ἀθωότητας. Τοιχογραφία ἀπὸ τὴν κατακόμβη τῶν ἁγίων Πέτρου καὶ Μαρκελίνου στὴ Ρώμη (4ος αἰ.).

Ἡ σημασία, λοιπόν, τῆς γυμνότητας τοῦ κορμιοῦ τοῦ Ἰησοῦ μπορεῖ νὰ κατανοηθεῖ μόνο στὸ πλαίσιο τοῦ ἀνθρωπίνου δράματος ποὺ ἔχει ἀφετηρία τὴν ἱστορία τοῦ Ἀδὰμ καὶ τὴν ἔξοδό του ἀπὸ τὸν παράδεισο. Καὶ σὲ αὐτὸ τὸ δράμα τὰ νερὰ παίζουν κυρίαρχο ρόλο, ἀφοῦ ἁγιάζονται καὶ μεταποιοῦνται ἀπὸ στοιχεῖα καταστροφῆς σὲ ἰάματα καὶ πηγὴ αἰώνιας ζωῆς. Μέσα ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ ποιητικὴ μποροῦμε μὲ ἕναν ἐξαίσιο τρόπο νὰ ἀντιληφθοῦμε γιατὶ ὁ Χριστὸς εἶναι ὁ νέος Ἀδάμ. Αὐτὸ ποὺ ἔχασε μὲ δόλο ὁ προπάτορας, δηλαδὴ τὴ «θεοΰφαντο στολή», θὰ τὸ προσφέρει ἀπὸ ἀγάπη ὁ  «Ἥλιος τῆς δικαιοσύνης», ὅπως θὰ πεῖ ὁ Ρωμανός, σὲ αὐτὴ τὴν κορυφαία στιγμὴ τοῦ βίου του, ὅταν γυμνώνεται καὶ βαπτίζεται.

Ἡ συσχέτιση αὐτὴ εἶναι δεδομένη τὸν 6ο αἰώνα, ὅταν δημιουργεῖ ὁ Ρωμανός, ὁ ὁποῖος ἐμπλέκει τὸν Ἀδὰμ στὰ σχετικὰ κοντάκια. Bέβαια, ήδη νωρίτερα ὁ Ἀδὰμ καὶ ἡ Εὔα εἰκονίζονται γυμνοὶ πρὸ τῆς πτώσεως, ὅπως καὶ ὁρισμένες ἄλλες μορφές τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, π.χ. ὁ Ἰωνᾶς καὶ ὁ Δανιὴλ στὴν πρωτοχριστιανικὴ τέχνη. Εἰδικὰ ὁ πρωτόπλαστος ἄνθρωπος ἦταν «γυμνὸς τῇ ἁπλότητι», κατὰ τὸν Γρηγόριο τὸν Θεολόγο. Δὲν εἶχε ἀνάγκη νὰ χρησιμοποιήσει τέχνες γιὰ νὰ ζήσει. Εἶχε τὸ ἔνδυμα τοῦ κατ᾽ εἰκόνα, ποὺ ἦταν ἐλεύθερο ἀπὸ τὴν ἀλογία, τὴ φύση καὶ τὴν ἀλλοίωση. Τὸ θεοΰφαντο ἔνδυμα μὲ τὴν πτώση μετατράπηκε σὲ δερμάτινους χιτῶνες, καὶ μὲ αὐτοὺς ἔντυσε ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπο τῆς πτώσης (Γέν. 3, 21), ὥστε νὰ ἀντιμετωπιστεῖ ὁ θάνατος. Ἀπὸ τότε ἡ ἐπιβίωση ἀντικατέστησε τὴ ζωὴ ποὺ ἀντλοῦσε ἐνέργεια ἀπὸ τὸν Θεό. Ὅμως, σὲ αὐτὸ τὸ σημεῖο ὑπάρχει καὶ τὸ κλειδὶ γιὰ τὴ σωτηρία ἀφοῦ μέσα ἀπὸ αὐτὴ τὴν κατάσταση θὰ γεννηθεῖ ὁ Χριστὸς προσφέροντας στὸν ἄνθρωπο τὴ δυνατότητα νὰ φθάσει στὸν προορισμὸ γιὰ τὸν ὁποῖο δημιουργήθηκε: νὰ εἶναι ἑνωμένος μὲ τὸν Θεό, δηλαδὴ νὰ ζῆ ἐν Χριστῷ. Τὸ βάπτισμα εἶναι ἡ βάση καὶ ἡ άφετηρία γιὰ τὴν ἐπανεύρεση τῆς ὄντως ζωῆς.

dsc_0342

Ἡ Χριστοῦ Βάπτισις. Στὸ κέντρο τοῦ ποταμοῦ ὁ Ἰησοῦς δέχεται τὴ χειροθεσία τοῦ Ἰωάννου. Στὰ πόδια τοῦ Χριστοῦ δύο πλάσματα κολυμποῦν πρὸς τὸ μέρος του. Ἀριστερὰ καὶ δεξιὰ παιδάκια γυμνώνονται γιὰ νὰ βουτήξουν στὰ νερά. Στὸ ποτάμι, κάτω ἀριστερὰ ἡ μορφὴ τοῦ Ἰορδάνη ποταμοῦ καὶ πάνω ἀριστερὰ δύο μάρτυρες τῆς τελετῆς. Χφ τῆς Μονῆς Διονυσίου.

Στὸν ἐκπληκτικὸ ὕμνο τοῦ Ρωμανοῦ «Εἰς τὰ ἅγια Θεοφάνεια», ποὺ ἔχω μπροστά μου, ὁ Ἰωάννης ἐμφανίζεται ταραγμένος ἀπὸ φόβο, εἶναι ἐριστικὸς ἀπορώντας πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ βαπτίσει τὸ φῶς.

Στὴν ἀρχὴ τοῦ ὕμνου ὁ Θεὸς ἀπευθύνεται ἀγαπητικὰ στὸν Ἀδὰμ λέγοντάς του νὰ μὴ ντρέπεται πλέον, δίνοντας ἔμφαση στὸ θέμα τῆς γυμνότητας:

«Ποῦ εἶσαι, Ἀδάμ; Ἀπὸ ἐδῶ καὶ πέρα μὴ μοῦ κρύβεσαι.
Θέλω νὰ σὲ βλέπω.
Καὶ ἂν εἶσαι γυμνός, κι ἂν εἶσαι φτωχὸς νὰ μὴ ντραπῆς,
γιατὶ ὅμοιος ἔγινα μὲ σένα.

Ἀπ᾽ τὴν πολλὴ ἀγάπη μου ἐλύγισα ὡς Εὔσπλαχνος ποὺ εἶμαι καὶ ἦρθα πρὸς τὸ πλάσμα μου
ἁπλώνοντας τὰ χέρια, γιὰ νὰ σὲ ἀγκαλιάσω.
Λοιπὸν μὴ μὲ ντραπῆς, ἀφοῦ γιὰ σένα τὸ γυμνὸ
γυμνώνομαι καὶ βαφτίζομαι».

Στὴ συνέχεια ὁ Ἰησοῦς προσπαθεῖ νὰ πείσει τὸν Ἰωάννη:

Καθὼς εἶδ᾽ ὁ Παντογνώστης τοῦ Προδρόμου τὸ φόβο τοῦ ἀπάντησε:
«Σωστά, Ἰωάννη, σωστὰ μὲ φοβήθηκες.
Ὅμως ἄσε τώρα, γιατὶ ἔτσι πρέπει, νὰ τελειώσω αὐτὰ ποὺ ἀποφάσισα.
Ἄσε τώρα καὶ ἀμέσως ἀπόδιωξε αὐτὴ τὴ δειλία.
Μοῦ χρωστᾶς ὑπηρεσία καὶ τώρα πρέπει ἐσὺ αὐτὴν νὰ ἐκτελέσης.
Ἐγὼ τὸ Γαβριὴλ τότε ἀπόστειλα
καὶ ὑπηρέτησε καλῶς στὴ γέννησί σου.
Φέρε μου κι ἐσὺ σὰν ἄγγελο τὸ χέρι σου,
γιὰ νὰ βαφτίση
τὸ Φῶς τὸ Ἀπρόσιτο.

Μὴ διστάσης, βάφτισέ με. Τὸ δεξί σου χέρι μονάχα δάνεισέ μου.
Κατοικῶ στὴν ψυχή σου κι ὅλον σὲ κατέχω.
Πῶς λοιπὸν τὴν παλάμη σου δὲν μοῦ δανείζεις;
Μέσα κι ἔξω σου εἶμαι, γιατί μ᾽ ἀποφεύγεις;
Στάσου καὶ κράτα
τὸ Φῶς τὸ Ἀπρόσιτο.

Στὸ τέλος ὁ Ἰωάννης πείθεται ἁπλώνει τὴν παλάμη του, χειροθετεῖ τὸν Χριστὸ καὶ λέει μὲ παραληρηματικὴ ἔξαρση στοὺς παρόντες:

«Τὴ θεληματικὴ βροχὴ στὸν Ἰορδάνη βλέπετε.
Τὸ χείμαρρο τῆς χαρᾶς, ὅπως λέει ἡ Γραφή, στὶς διασταυρώσεις
τῶν νερῶν ἀντικρύζετε, στὸ ποτάμι θάλασσα μεγάλη.

Νά, ἀπ᾽ τὰ πόδια στὸ Κεφάλι προχωράω.
Δὲν πατάω πιὰ στὴ γῆ ἀλλὰ τὸν ἴδιο τὸν οὐρανό, γιατὶ αὐτὰ ποὺ κάνω εἶναι οὐράνια.
Μᾶλλον δὲ καὶ τὰ οὐράνια ξεπέρασαν. Ἀφοῦ αὐτὰ βαστὰνε,
μὰ δὲν βλέπουν Αὐτὸν ποὺ βαστᾶνε. Ἐγὼ ὅμως τώρα βλέπω καὶ βαφτίζω.
Εὐφραίνου, οὐρανέ, καὶ σκἰρτα γῆ.
Ἁγιασθῆτε πηγὲς τῶν νερῶν.
Γιατὶ ἐφάνηκε καὶ ὅλα μὲ εὐλογίες τὰ ἐγέμισε,
ὅλους τοὺς φωτίζει
τὸ Φῶς τὸ Ἀπρόσιτο».

Σὲ μία ἀκόμη σύνθεση «Εἰς τὸν Πρόδρομον, εἰς τὸ Βάπτισμα καὶ εἰς Ἀδάμ», ὁ Ρωμανὸς ἐπισημαίνει μὲ ἀκρίβεια τὸ θέμα τῆς γυμνότητας τῶν πρωτοπλάστων, τονίζοντας ὅτι ἡ γύμνωση ἦρθε μετὰ τὴ βρώση τοῦ καρποῦ: ἔφαγε μὲ τὴ θέλησή του, ἀλλὰ ἄθελά του ξεγυμνώθηκε. Καὶ μετὰ τὸν εἶδε ὁ «φύσει συμπαθής» καὶ τοῦ λέει: «Ἂν καὶ εἶσαι καὶ γυμνὸς καὶ ἀνάπηρος, σὲ δέχομαι, ἔλα σὲ μένα˙ ποὺ φάνηκα καὶ φώτισα τὰ πάντα» («Γυμνωθέντα καὶ πηρὸν δέχομαί σε˙ δεῦρο πρός με  τὸν φανέντα καὶ φωτίσαντα πάντα»).

Αὐτὸ τὸ «σὲ δέχομαι», ὅπως εἶσαι, εἶναι τὸ μεγάλο μήνυμα αὐτῆς τῆς ἱστορίας. Ἕνα μήνυμα ἀπόλυτα αἰσιόδοξο καὶ παρηγορητικό.

*Τὰ μεταφρασμένα ἀποσπάσματα εἶναι ἀπὸ τὴν ἔκδοση: ΡΩΜΑΝΟΥ ΜΕΛΩΔΟΥ, Ὕμνοι. Ἀπόδοση: Ἀρχιμανδρίτης Ἀνανίας Κουστένης, ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 2003.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s