Ο ΕΡΧΟΜΕΝΟΣ

Μερικὲς φορὲς ἔχω τὴν αἴσθηση ὅτι ἀρκετὲς παραστάσεις γίνονται γιὰ μία παρέα φίλων. Θέλω νὰ πῶ ὅτι σὲ αὐτές τὶς παραστάσεις δείχνει νὰ πρωτεύει τὸ ενδιαφέρον γιὰ ἄσκηση ὕφους καὶ ἐπίδειξη θεατρικότητας (βλ. ἐντυπωσιασμός), παρὰ ἡ ἀγάπη γιὰ τὴν  ἱστορία του έργου. Καί, εἰδικά, στὴν περίπτωση τῆς ἀρχαίας τραγωδίας δὲν μπορῶ νὰ ἀντιληφθῶ πῶς ὁ σκηνοθέτης μίας παράστασης ξεχνάει ὅτι τὰ δράματα αὐτὰ ἦταν προορισμένα γιὰ ἕνα λαϊκὸ κοινὸ καὶ ὄχι γιὰ μἰα κάστα εἰδικῶν θεατρόφιλων.

Πέμπτη 7 Ἰουλίου, εἶδα τὸν Ἴωνα σὲ σκηνοθεσία Μάρθας Φριντζήλα στὸ Παλαιὸ Ἐλαιουργεῖο τῆς Ἐλευσίνας. Μὲ τρία-τέσσερα σταθερὰ προβολάκια, δίχως μικρόφωνα καὶ ἐφέ, μὲ δροσερὲς παρουσίες νέων παιδιῶν καὶ μὲ ἐνέργεια ποὺ ὑπερχείλιζε, ἀπόλαυσα αὐτὴ τὴν ἀπίθανη ἱστορία τοῦ ἔκθετου παιδιοῦ στὸ Δελφικὸ μαντεῖο. Καὶ χάρηκα γιατί

  • Ἡ παράσταση παίχθηκε ἀκέραιη δίχως να κοπεῖ μία λέξη ἢ να ἀφαιρεθεῖ κεραία.
  • Δὲν ὑπῆρχε κάποια σκηνοθετικὴ ἰδέα εἰς βάρος τῆς ἱστορίας.
  • Ἔγινε ἐφικτὸ νὰ ὑπάρξουν ἀναλογίες τῆς ιστορίας μὲ τὸ σήμερα.

Μὲ δύο λόγια: ἀντιλήφθηκα μέσα ἀπὸ τὴν ἐμπειρία τῆς παράστασης τί σημαίνει ἱλαροτραγωδία.

 

Ταπεινὰ μέσα

Συχνὰ βλέπεις στὴ σκηνὴ σπουδαίους ἠθοποιοὺς ἀλλὰ δὲν ἀρκεῖ αὐτό για τη θεατρική μέθεξη. Ἡ παρουσία τοῦ σκηνοθέτη, συνήθως, ὠθεῖ τὴν παράσταση πρὸς ἕναν τρόπο ὑποκριτικῆς ὁ ὁποῖος θὰ ἐπιτρέψει στὸν τεχνίτη νὰ ἀνθίσει ἢ θὰ τὸν μαράνει. Στὴν περίπτωση τοῦ Ἴωνα μιλᾶμε γιὰ σκηνικὴ εὐφορία. Ὁ χορὸς καὶ ὅλοι οἱ ἠθοποιοί, ἐπαγγελματίες, σπουδαστές, καὶ ἐρασιτέχνες ὑπέροχα συντονισμένοι στὴν ἱστορία καὶ τὶς περιπλοκές της. Παράσταση μὲ ἀπόλυτο σεβασμὸ στὸ κείμενο. Σκηνικὴ ποίηση καὶ ἑρμηνεῖες ποὺ σὲ ἔκαναν νὰ νιώθεις ὅτι ὅλο αὐτὸ ποὺ συμβαίνει μὲ ταπεινὰ μέσα, ἐκεῖ στὰ χαλάσματα του Ελαιουργείου σὲ ἀφορᾶ.

Ὁ Ἴωνας ἐμφανίστηκε σὰν ἕνα καλογεράκι ταμένο σὲ μοναστήρι. Εἶναι τὸ ὀρφανὸ ποὺ σώθηκε στὸ ἄσυλο τῶν Δελφῶν. Μὲ τὸ ρασάκι καὶ τὸ καλπάκι του, διακριτικὰ τῆς διακονίας του στὸ ἱερό, δηλώνει τὴ χαρά του νὰ ὑπηρετεῖ στὸ ναὸ καὶ νὰ φροντίζει γιὰ ὅλα τὰ χρειαζούμενα τῆς λατρείας ἀλλὰ ἀσκεῖ καὶ κριτικὴ στοὺς παραδοσιακοὺς θεοὺς ὅταν μαθαίνει τὴν ἱστορία ποὺ τοῦ διηγεῖται ἡ Κρέουσα.

Ὁ χορὸς τῶν γυναικῶν ἀποτελεῖται ἀπὸ Ἀθηναῖες οἱ ὁποῖες ὅταν καταφθάνουν στὸ ναὸ βλέπουν τὰ κτίσματα καὶ τὰ γλυπτὰ μέσα ἀπὸ τὶς φωτογραφικὲς μηχανὲς τῶν κινητῶν τους. Ἔχουν ἔρθει ὡς προσκυνήτριες συνοδεύοντας τὴν Κρέουσα ἡ ὁποία ἀναζητᾶ λύση στὸ πρόβλημα τῆς ἀτεκνίας της, ἂν καὶ στὴν πραγματικότητα δὲν εἶναι ἄτεκνη, ἀφοῦ ὁ Ἴωνας εἶναι τὸ παιδὶ ποὺ ἀπέκτησε μετὰ τὸν βιασμό της ἀπὸ τὸν Ἀπόλλωνα σὲ μιὰ πλαγιὰ στὴν Ἀκρόπολη τῆς Ἀθήνας. Ὁ Χορὸς εἶναι ἐκεῖ σὲ ὅλη τὴ διάρκεια τοῦ ἔργου μάρτυρας τῶν δρωμένων.

Ὁ Χορὸς εἶναι αὐτὸ τὸ στοιχεῖο τῆς τραγωδίας ποὺ πρόσεχε  ὁ Γιάννης Τσαρούχης καὶ τόνιζε μὲ ἔμφαση, μὲ ἀφορμὴ τὸ ἀρνητικὸ παράδειγμα τῆς ἐξαφάνισής του ἀπὸ τοὺς σκηνοθέτες:

Στὴν ἀρχαιότητα ὁ Χορὸς δὲν ἦταν ἕνα πρόβλημα ἄλυτο, ποὺ τὸ ἔλυνε ἔξυπνα ὁ σκηνοθέτης. Ἦταν τὸ κέντρο τῆς γιορτῆς. Καὶ κανένας τραγικὸς δὲν τόλμησε νὰ τὸ καταργήσει, ἔστω καὶ ἂν τὸν ἐνοχλοῦσε, ὄχι μόνο γιατὶ θὰ ἔχανε τὸ κύρος ἡ παράσταση τῆς Τραγωδίας, ἀλλὰ γιατὶ δὲν μποροῦσε νὰ διανοηθεῖ τὴν ἀπολογία ἢ κατηγορία , ποὺ ἦταν ἕνα δράμα μπροστὰ στὸ δικαστήριο τοῦ Κοινοῦ, χωρὶς αὐτοὺς τοὺς ὁμήρους ποὺ ἦταν ὁ Χορός. Ὁ Χορὸς ἦταν ἡ ἐγγύηση πὼς τὸ κοινὸ θ᾽ ἀκούσει μὲ καλὴ θέληση κάθε κατηγορία, κάθε ἀπολογία. Σήμερα ὁ Χορὸς [γράφει τὸ 1963] ἔχασε τὴν κοινωνική του σημασία καὶ ἔγινε στοιχεῖο διακοσμητικὸ ποὺ περιμένει μιὰν «ἔξυπνη λύση»!… Γιὰ τοὺς ἀρχαίους μιὰ παράσταση χωρὶς Χορὸ θὰ ἦταν ὁλόιδια, ὅσο ὡραία καὶ ἂν ἦταν, μὲ ἕναν Ἐπιτάφιο μὲ λαμπρὴ παρέλαση, ἀστυνομίες, στρατό, Ἀρσάκεια καὶ χωρὶς παπάδες καὶ τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ.» («Ἡ ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα στὸ θέατρο», Ἀγαθὸν τὸ ἐξομολογεῖσθαι, Καστανιώτης, Αθήνα 1989, σ. 75).

 

Δάκρυα καὶ γέλια

Στὸν Ἴωνα σὲ μία ἄκρη τῆς σκηνῆς ὁ Ἑρμῆς ποὺ προλογίζει τὴν ὑπόθεση μαζὶ μὲ μᾶς παρακολουθεῖ τὴν ἐξέλιξη τῆς ἱστορίας ποὺ ἔχει στήσει ὁ Ἀπόλλωνας. Ὅλα εἶναι θέλημα τοῦ θεοῦ. Αὐτὸ ποὺ λέμε τύχη φαίνεται νὰ εἶναι ἡ σκηνοθεσία στὶς ἀνθρώπινες καταστάσεις ἀπὸ τὸν δυνατὸ Ἀπόλλωνα. Στὴν πραγματικότητα, ὅμως, δὲν εἶναι τίποτα ἄλλο ἀπὸ τὴν ἱστορία τῆς χαρμολύπης ποὺ ὑπάρχει σὲ κάθε ἀνθρώπινη ζωή. Θλίψη καὶ πόνος γιὰ τὴν ἀτεκνία, λύτρωση καὶ ἐλπίδα στὴν ἐπανεύρεση τοῦ παιδιοῦ ποὺ θεωροῦσε ἡ μάνα νεκρό. Ἡ χαρὰ ἀπογειώνεται ὅταν ὁ Ἴωνας ἀποκτᾶ ταυτότητα, μόλις ἀναγνωρίζει τὴ μητέρα του. Ἡ λύση τοῦ φινάλε εἶναι εὐτυχής. Ἀλλὰ στὸ τέλος ὅλοι εἶναι μεταμορφωμένοι. Ὅπως συμβαίνει σὲ κάθε τραγωδία. Ἡ Ἀθήνα δοξάζεται καὶ ἐκεῖ θὰ ἀσκήσει ὁ Ἴων τὴν ἐξουσία του. Ἀπὸ τὰ τἐσσερα παιδιά του θὰ λάβουν τὰ ὀνόματά τους οἱ τέσσερις φυλὲς τῆς Ἀττικῆς καὶ ἀπὸ αὐτὸν θὰ κατάγονται οἱ Ἴωνες.

Αὐτὴ τὴν πολιτικὴ καὶ ταυτόχρονα τρυφερὴ ἱστορία ποὺ εἶναι ἀνάκατη μὲ δάκρυα καὶ γέλια ἡ Φριντζήλα κατάφερε νὰ τὴν κάνει προσιτὴ, σύγχρονη καὶ ἀπολαυστική. Κυρίως, μοῦ ἐπιβεβαίωσε γιὰ ἄλλη μία φορὰ ὅτι ἀπεχθάνεται τὴ σοβαροφάνεια καὶ ὅτι γνωρίζει νὰ ἀπευθύνεται σὲ ἕνα κοινό, ποὺ δὲν χρειάζεται νὰ εἶναι εἰδικὸ γιὰ νὰ κατανοήσει τὴ σκηνικὴ δράση καὶ ποιὀτητα. Αὐτὸ ποὺ χρειάζεται εἶναι ἀγάπη γιὰ τὸ κείμενο καὶ ἐνδιαφέρον γιὰ τὴ μεταφορά του. Αὐτὸ τό αὐτονόητο ποὺ πολλοὶ τὸ ξεχνοῦν σήμερα.

Στὸ τέλος στὸν ρόλο τῆς Ἀθηνᾶς πῆραν μέρος ὅλοι οἱ σπουδαστὲς τοῦ Ἀττικοῦ Σχολείου, στὸ πλαίσιο τοῦ ὁποίου παρουσιάστηκε. Ἕλληνες καὶ ξένοι, μίλησαν στὴ γλώσσα τους ἢ ἄρθρωσαν στὰ ἑλληνικὰ φράσεις. Ἔτσι αἰσθανόσουν ὄχι μόνο τὸ διαχρονικὸ στοιχεῖο τῆς παράστασης ἀλλὰ καὶ τὸ οἰκουμενικό.

Μιὰ παράσταση πεντακάθαρη καὶ εὐφρόσυνη, μακριὰ ἀπὸ τὰ φῶτα τῆς πρωτεύουσας, πραγματικὰ συλλεκτικὴ γιὰ ὅσους τὴν ἔζησαν δίπλα στὸ κύμα.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

Μετάφραση: Νικολέττα Φριντζήλα
Σκηνοθεσία Μάρθα Φριντζήλα

ΠΑΙΖΟΥΝ
Ερμής: Αδάμ Νάντα
Ίων: Βασίλης Μπούτσικος
Ίων: Φένια Τσάμη
Κρέουσα: Σμαράγδα Κάκκινου
Ξούθος: Μιχάλης Καλιότσος
Γέρος: Βίκυ Πολυχρόνη
Υπηρέτης: Francesca Minutoli
Πυθία: Χρυσάνθη Πίκουλα
Ακόλουθος: Ανδρέας Ξιάρης

ΧΟΡΟΣ:
Ρουμπίνη Βέργη
Χρυσάνθη Βουκουρεσλή
Μαρία Διαλούπη
Μαρία Κεχαγιαδάκη
Ελίνα Κιουπάκη
Μαριάνα Μασμανίδου
Βάσια Μπάλλα
Παρασκευή Οικονόμου
Γωγώ Παναγούλη
Στέλλα Παπακωνσταντίνου
Δήμητρα Παρασκελίδου
Χρύσα Παριανού
Τάνια Παρίδη
Βίκυ Ραυτοπούλου
Ελένη Σακκούλη
Δάφνη Τσιρίδου
Λίτσα Φριντζήλα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s