ΟΧΙ, ΔΕΝ ΕΙΣΑΙ ΑΜΑΡΤΩΛΟΣ

Υποστηριχτές του γάμου μεταξύ ομοφύλων αναμένουν το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος στο Δουβλίνο.

Υποστηριχτές του γάμου μεταξύ ομοφύλων στο Δουβλίνο.

Tην τελευταία Κυριακή του 2015 γιόρταζε αυτός που προστάτευσε ένα παιδί που δεν ήταν δικό του. Ο Ιωσήφ στάθηκε στον Ιησού σαν φυσικός γονιός κι ας μην ήταν το αγόρι που γέννησε η Μαρία δικό του βιολογικό τέκνο. Όπως είναι γνωστό, οι δυο γονείς του Ιησού δεν είχαν συνάψει κάποιο είδος γάμου.

Mε τη σκέψη αυτή έρχομαι στο σύμφωνο συμβίωσης το οποίο ως πολιτική επιλογή σφραγίζει το 2015 και κλείνει μια ολόκληρη εποχή υποκρισίας, άρνησης, χλευασμού και εκφοβισμού των συνανθρώπων μας όταν αποκαλύπτεται η σεξουαλική τους ταυτότητα: σε μια χώρα παραδοσιακά ορθόδοξη για πρώτη φορά αναγνωρίζεται ένας τρόπος ζωής και ρυθμίζεται και νομικά το δικαίωμα δύο ανθρώπων, ανεξαρτήτως φύλου, να ζήσουν από κοινού και να βρουν την ευτυχία.

Ανατροπή φύσεως

Στην επιχειρηματολογία των ημερών κατά του συμφώνου συμβίωσης, που περιλαμβάνει πλέον και τα ζευγάρια ίδιου φύλου, αυτό που επικαλούνται οι πολέμιοι της νομικής ρύθμισης είναι το στοιχείο ότι η φύση ανατρέπεται με τη θέσπιση του συγκεκριμένου νόμου.* Ισχυρίζονται ότι οικογένεια φυσιολογική έχουμε όταν υπάρχει πατέρας, μητέρα, παιδί, επειδή είναι από την αρχαιότητα αυτό οικείο και γνωστό στις κοινωνίες. Και, προσθέτουν, πως η οικογένεια είναι δημόσιο αγαθό. Θα πουν ότι μια επιλογή τέτοια από την πολιτεία, όπως το σύμφωνο, δεν ευσταθεί γιατί εξισώνονται δυο ανόμοια πράγματα. Γίνεται μια ανατροπή της φύσης. Και ο νομοθέτης έρχεται να ρυθμίσει με κριτήριο τη σεξουαλικότητα. Ο καθένας, λένε, μπορεί να επιλέξει για τον εαυτό του αυτό που θέλει. Σύμφωνα με τη θεώρηση αυτή δεν μπορούμε να ταυτίσουμε μια προσωπική επιλογή με το δημόσιο αγαθό που να εχει νομική προστασία.

Η συγκεκριμένη άποψη θα πει ακόμη πως αυτή η οικογένεια δεν είναι φυσιολογική γιατί το παιδί τοποθετείται ως αντικείμενο σε μια ομόφυλη σχέση. Αντίθετα σε μια ετερόφυλη σχέση το παιδί έρχεται φυσιολογικά.

Μήπως, τελικά, είναι άλλο συμβίωση και άλλο οικογένεια; Όσοι συμβιώνουν αισθάνονται οικογένεια και με το σύμφωνο τούς παρέχεται η δυνατότητα να έχουν δικαιώματα ανάλογα με τους έγγαμους. Από την άλλη, οι ηθικιστές που μάχονται το σύμφωνο δεν αρνούνται τη συμβίωση, απλώς τη διαφοροποιούν ως μια ατομική επιλογή που δεν χρειάζεται νομική κάλυψη. Δηλαδή είναι ένα γεγονός που υπήρχε και, λένε, μπορεί να παραμείνει στην ιδιωτική σφαίρα. Κρυφό.  Αλλιώς, θα πούνε, είναι σα νομιμοποιούμε τα ανθρώπινα πάθη. Και, βέβαια, από το σημείο αυτό αρχίζει η χυδαία εκφραστική της κινδυνολογίας και της συνωμοσιολογίας δήθεν κατά της πατρίδας και της ορθόδοξης Ελλάδας.

Στην ουσία της όμως το μήνυμα από μια τέτοια αρνητική θέση είναι η απαξίωση των ανθρώπων που διαφοποιούνται από την κοινωνική ετεροφυλόφιλη «κανονικότητα». Αυτές τις μέρες ακούσαμε πολλἐς φορές το γνωστό βιβλικό: «Ο Θεός εποίησεν άρσεν και θήλυ», πράγμα που μεταφράζεται ως μια και μοναδική δυνατότητα ερωτικού προσανατολισμού. Θα πουν, βέβαια, ότι «η Εκκλησία ανέχεται κάθε άνθρωπο», όμως τί σημαίνει στην πράξη ανοχή σε έναν ομοφυλόφιλο;

Συνήθως στα λεγόμενα εκείνων που υπερασπίζονται την τιμή της κανονικότητας οι ομοφυλόφιλοι άντρες (οι γυναίκες που επιθυμούν γυναίκες είναι ανύπαρκτες) είναι κάτι επικίνδυνοι άνθρωποι που οφείλουν να μετανοήσουν για το πάθος τους. Κάποιοι θα πουν ότι «προσπαθούν να κάνουν πλύση εγκεφάλου σε άλλους». Δεν τους περνάει από το νου ότι όλοι μα όλοι, όλες μα όλες που αισθάνονται να προσδιορίζονται από την επιθυμία τους ως προς το ίδιο φύλο είναι άνθρωποι από κάθε επάγγελμα, τάξη, εκπαίδευση, φυλή, εθνικότητα ή θρησκευτική πίστη, λαϊκοί και κληρικοί, αριστεριστές και δεξιοί, όμορφοι και άσχημοι, που έχουν ταλαιπωρηθεί από την απόρριψη και την άρνηση της κοινωνίας να τους δει ως πλήρη και ισότιμα μέλη της. Στις διατυπώσεις όλων των ομοφοβικών δεν θα δούμε πουθενά λέξεις όπως αγάπη και αλληλεγγύη, αλλά θα συναντήσουμε όρους που δηλώνουν ατίμωση, όπως λάθος, διαταραχή, εκτροπή ή διαστροφή όροι που δεν ισχύουν πλέον ούτε στην ιατρική ούτε σε άλλες επιστήμες.

Η σύγχυση που υπάρχει είναι φανερή όταν οι εχθροί του συμφώνου συμβίωσης επικαλούνται τους πολύτεκνους, ότι δηλαδή στοχοποιούνται (άγνωστο πώς), αλλά το σπουδαιότερο ότι θα έχουμε ένα «σκλαβοπάζαρο» (έκφραση του Σιατίστης) γιατί τα ζευγάρια αυτά θα αγοράζουν (;) παιδιά για να τα υιοθετήσουν.

Η άρση του στίγματος

Πόσο λάθος όμως είναι η ομοφυλοφιλία όταν δεν έχουμε απλώς μια επιλογή αλλά έναν προσανατολισμό ο οποίος είναι προκαθορισμένος στον άνθρωπο, όπως είναι προσδιορισμένα στο παιδί που γεννιέται το χρώμα των μαλλιών και των ματιών του; Σύμφωνα με την επιστήμη σήμερα «η ομοφυλοφιλία θεωρείται ως κανονική και θετική παραλλαγή της ανθρώπινης σεξουαλικότητας» και δεν κατατάσσεται ως διαταραχή στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM) καθώς και στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Εξάλλου σε 1500 είδη του ζωικού βασιλείου έχουν καταγραφεί ομοφυλόφιλες πρακτικές, δίχως να εξαφανιστεί κάποιο από αυτά τα είδη. Εφόσον δεχτούμε ότι ισχύουν τα νεώτερα πορίσματα της επιστήμης ότι δηλαδή δεν γίνεσαι αλλά φέρεις μέσα σου την ερωτική προτίμηση προς το ένα ή το άλλο φύλο ή και προς τα δύο, και κάποια στιγμή ανακαλύπτεις τι σου συμβαίνει, τότε πού χωράει η αμαρτία; Η αμαρτία δηλαδή ως επιλογή και στάση ζωής που σε απομακρύνει από τον Θεό. Σήμερα, με την πλούσια ενημέρωση που υπάρχει στα νέα πορίσματα της ψυχιατρικής (και γενικά των Ψ κλάδων) και, ταυτόχρονα, με την πρόσφατη πολιτική επικύρωση του συμφώνου θα μπορούσε να πει κανείς στον εαυτό του: «όχι δεν είσαι αμαρτωλός για αυτό που σου συμβαίνει, αλλά κάποιοι άλλοι, εκτός από εσένα, κάνουν λάθος». Και αυτό θα συμβεί μόνο εάν ξεπεράσει τον φόβο.

Δύο άνθρωποι αποφασίζουν να ζήσουν μαζί για πάρα πολλούς λόγους. Και μια δημοκρατική χώρα δεν μπορεί να τους στερήσει το δικαίωμα να αυτοπροσδιορισθούν ως ζευγάρι. Σήμερα, είναι προφανές ότι μιλώντας για ανθρώπους που θέλουν να συμβιώσουν δεν μιλούμε απλώς για τη σεξουαλική πράξη που τους ωθεί να υπογράψουν ένα σύμφωνο κοινής ζωής, αλλά πίσω από μια τέτοια κίνηση οφείλουμε να δούμε ένα πολύπλοκο πλέγμα κινήτρων, διαθέσεων και συναισθημάτων και, κυρίως, ένα αίτημα σταθερότητας και διάρκειας της αγαπητικής σχέσης. Και να δούμε μια ζωή που δεν περιέχει αναγκαστικά ακρότητες, όπως θα ήθελε κάποιο κοινωνικό στερεότυπο, αλλά μια ζωή όπως είναι η καθημερινότητα όλων των ανθρώπων.

Ατελής εκκλησιαστική πολιτική

Ανθρώπινα θεσπίσματα είναι οι σεξουαλικές απαγορεύσεις και ως τέτοια μπορούν να αλλάξουν μέσα στην ιστορία. Το παράδειγμα της δουλείας απέκτησε θεολογική επίφαση για να υπηρετήσει κοσμικά συμφέροντα των ισχυρών και όχι να προβάλει το μήνυμα του Χριστού για την αδελφοσύνη των ανθρώπων. Να θυμηθούμε το παράδειγμα του χρώματος; ή να μιλήσουμε για το παράδειγμα της γυναίκας;

Η Εκκλησία στη διάρκεια της πορείας της μέσα στον χρόνο δεν είναι τέλεια. Έχει διαπράξει ιστορικά λάθη, και αυτό συμβαίνει όταν μετατρέπεται σε όργανο εγκόσμιων πολιτικών, άσχετων με την προοπτική της Βασιλείας και το μοναδικό μήνυμα της αγάπης προς τον άλλον. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο πού είναι, άραγε, η αλήθεια της Εκκλησίας και πού είναι το επίπλαστο στη δημόσια εικόνα της; Τί εξυπηρετεί η ενοχοποίηση του ομοφυλόφιλου έρωτα ως πρακτικής παρά φύση;

Στο Βυζάντιο υπάρχει μια αρνητική στάση των εκκλησιαστικών πατέρων προς την ανδρική πορνεία (κληρονομείται από τη ρωμαϊκή εποχή) αλλά υπάρχει μια ομόφωνη  προκατάληψη για την αγάπη των ομοφύλων;

Eίναι χαρακτηριστικό ότι σε διάφορες χρονικές περιόδους στο Βυζάντιο οι ομοφυλόφιλοι θεωρούνται υπεύθυνοι για όλα τα δεινά, π.χ. ο Λεόντιος Μαχαιράς θα πει ότι για την πτώση της Αμμοχώστου αυτοί είναι υπαίτιοι, ο Νεόφυτος Έγκλειστος θα πει ότι ένας σεισμός επί Λέοντος σοφού έγινε για τον ίδιο λόγο, ενώ ο Εμμανουήλ Γεωργιλάς θα αποδώσει την πτώση της Κωνσταντινούπολης στις σεξουαλικές πρακτικές τις «πορνειές και ανδρομανιές». Επί Ιουστινιανού καταγράφεται μια τρομοκρατία κατά των ομοφυλοφίλων με αφορμή δύο αρχιερείς που κατηγορήθηκαν για ομοερωτικές πρακτικές και καθαιρέθηκαν, αφού   πρώτα βασανίστηκαν, διαπομπεύθηκαν και τους έγινε αποκοπή του πέους. Να σημειωθεί ότι στο Βυζάντιο η ποινή για την ομοφυλόφιλη πρακτική ήταν ο θάνατος. Όπως θα παρατηρήσει ο Κωνσταντίνος Πιτσάκης μετά τον διωγμό του Ιουστινιανού «οι συνέπειες ξεπερνούν κατά πολύ τον χώρο απλώς της ποινικής καταστολής. Επεκτείνονται γενικώτερα στην ιδεολογία της εποχής -και των μεταγενεστέρων». Και μάλιστα το θέμα είναι απαγορευμένο στην λογοτεχνία, όπου η Μούσα παιδική αποκλείει την ομορφιά του αγοριού.**

Βεβαίως, υπάρχει και η άλλη φωνή. Στην ασκητική γραμματεία η εναλλακτική φιλάνθρωπη άποψη για τον ομοερωτισμό διασώζεται σε ιστορίες γερόντων. Μια φορά ο αββάς Παφνούτιος όταν είδε σε ερωιική συνομιλία ένα ζευγάρι ξεπέρασε τον λογισμό της κατάκρισης, σκεπτόμενος τα δικά του λάθη. Η ταπείνωσή του τον δικαίωσε. Η θεώρηση, βέβαια, αυτή δεν είναι η κυρίαρχη.

Αντίθετα, η απόλυτη ενσάρκωση της αμαρτίας υπάρχει στους ομοφυλόφιλους. Είναι δυνατόν μια τέτοια προσέγγιση να έχει σοβαρή θεολογική αφετηρία; Αυτό που είναι σαφές είναι το ζητούμενο: η περιθωριοποίηση μιας κοινωνικής ομάδας αφού πρὠτα της φορτωθούν όλα τα κακά της ανθρωπότητας.

Από μία άλλη πλευρά τί ακριβώς ήταν οι τελετές της αδελφοποίησης που διασώζονται σε τυπικά, είναι παραπλήσιες της τελετής του γάμου και επιβραβεύουν δημόσια την απόφαση δύο ανθρώπων να είναι ενωμένοι για πάντα;***

Νέα οικογένεια

Ένα βασικό αίτιο για την ατίμωση του ομοερωτισμού βρίσκεται στην αγιοποίηση του προτύπου της οικογένειας. Ή καλύτερα της οικογένειας ως μηχανής αναπαραγωγής. Η παιδοποιΐα έχει εξυψώσει το ετερόφυλο ζευγάρι ως το υπόδειγμα που οφείλουν όλοι να ακολουθήσουν ή καλύτερα οφείλουν όλοι να υποταχθούν. Ενώ είναι γνωστό από τη Βίβλο ότι η οικογένεια τόσο με τη ζωή όσο και με το κήρυγμα του Ιησού έχει αποκτήσει ένα άλλο νέο περιεχόμενο. Δεν θα σταθώ στο γεγονός ότι ο ίδιος ο Ιησούς, όπως μας έχει παραδοθεί, δεν υπήρξε το υπόδειγμα του άντρα οικογενειάρχη ούτε είχε στο πλευρό του κάποια σύντροφο-σύζυγο, αλλά στο νέο συγκλονιστικό νόημα που δίνει στην οικογένεια: διαγράφει ολοκληρωτικά τους βιολογικούς δεσμούς των μελών της οικογένειας και εγκαινιάζει μια νέα κατάσταση, όπου οι άνθρωποι, πλέον, είναι αδέλφια δίχως περιορισμούς αίματος. Άραγε, αυτή η πρωτόγνωρη αδελφότητα, δεν είχε συγκινήσει και τους ανθρώπους της ύστερης αρχαιότητας; Αυτό το αίτημα της συλλογικότητας που ξεπερνάει φραγμούς τεχνητούς και εμπόδια μικρόψυχα, παιχνίδια του νου και της ανθρώπινης ανεπάρκειας, δεν είναι το κίνητρο και σήμερα για να αισθανθούμε ότι υπάρχει ένας χώρος που μας αγκαλιάζει και είναι εκεί γιατί μπορεί να μας δεχθεί, όπως είμαστε. Αδύναμους και τσαλακωμένους, με πληγές ματωμένες που ζητούν επούλωση, με φοβίες και χαμένη αυτοπεποίθηση, με πάθη και λάθη. Ποια ανθρώπινη ατέλεια είναι ικανή να κλείσει την αγκαλιά του Χριστού; Ή ποιὀς είναι εκείνος που έχει νιώσει ότι έχει χάσει τον εαυτό του δεν θέλει να τον βρει;

Η σαρκική συγγένεια δεν υπήρξε ποτέ το ιδανικό της Εκκλησίας. Αντίθετα: οι δεσμοί αίματος μπορεί να είναι εμπόδιο στην ουσιαστική σχέση με τον Θεό. Η κοινότητα ως μια πραγματικότητα που μπορεί να βιωθεί ιστορικά είναι η εφαρμογή της νέας μορφής οικογένειας: στο σώμα της Εκκλησίας, όλα τα μέλη του σώματος είναι αδέλφια. Εδώ, περνάμε σε μια νέα κατανόηση του κόσμου ως αδελφότητας που δεν περιορίζεται ως προς τη φυλή, το φύλο ή άλλα βιολογικά χαρακτηριστικά. Ας θυμηθούμε τι είπε ο Ιησούς στη μητέρα του όταν τον αναζητούσε με τα αδέλφια του: ποιος είναι μάνα μου και αδέλφια μου; Τότε σήκωσε το χέρι του και έδειξε τους μαθητές του για να πει ότι οποίος τηρεί το θέλημά του, εκείνος είναι μητέρα και αδελφός. Άρα, η οικογένεια είναι κάτι σχετικό στην προοπτική που ανοίγει ο Χριστός.

Στέκομαι στο θέμα της οικογένειας γιατί είναι το κύριο επιχείρημα όσων ουρλιάζουν κατά του συμφώνου συμβίωσης. Ομολογούν ανοιχτά ότι το πρόβλημα της άρνησής τους είναι η ενδεχόμενη υιοθεσία παιδιών σε ζευγάρια του ίδιου φύλου. Τα επιχειρήματα είναι αδύναμα.

Η καθημερινή πρακτική επιβεβαιώνει ότι παιδιά μεγαλώνουν σε οικογένειες πολλών μορφών. Γιαγιάδες, θειάδες, αδέλφια, γείτονες, πρόσωπα που δεν είναι φυσικοί γονείς έχουν παίξει, κατά καιρούς, τον ρόλο του γονιού για την ανατροφή παιδιών. Υπάρχει κάτι πιο φυσικό από την ανάγκη που μπορεί να αισθανθεί κάποιος να αναλάβει υπεύθυνα ένα παιδί, να το αναθρέψει και να το μεγαλώσει;  Yπάρχει κάτι φυσικότερο από το να μεγαλώσει ο ίδιος ο πατέρας το παιδί του; Ή η μητέρα το παιδί της; Ή να το πάρει από το ίδρυμα που έχει εγκαταλειφθεί και να το σώσει;

Η άρνηση της υιοθεσίας παιδιών σε ομόφυλα ζευγάρια συνήθως βασίζεται στο επιχείρημα ότι υπάρχει μια ανικανότητα στους ομοφυλόφιλους άνδρες να εκπληρώσουν το καθήκον της γονιμότητας. Ο μύθος αυτός που επαναλαμβάνεται δίχως ντροπή δεν έχει πλέον περιεχόμενο στους ειλικρινείς συμπολίτες μας. Θυμάμαι παλαιότερα τον φόβο: πού θα πάει η ανθρωπότητα εάν θα γίνουν όλοι ομοφυλόφιλοι… Λες και μιλάμε για μια μεταδοτική νόσο. Η αλήθεια είναι ότι στο πλαίσιο της αγροτικής κοινωνίας η αξία της επιβίωσης ήταν κυρίαρχη. Και ναι, στο πλαίσιο αυτό κάθε άνθρωπος που δεν παράγει παιδιά είναι άχρηστος: στείρες γυναίκες, γέροι, ανάπηροι. Αλλά όχι βέβαια οι μοναχοί.

Σκέπτομαι ότι σε αυτή τη νέα αδελφοσύνη που διακηρύσσει η Εκκλησία με έναν κοινό πατέρα-δημιουργό οι ανθρώπινες διακρίσεις, οι διαχωρισμοί και οι ετικέτες είναι σκουπίδια και θα πρέπει να πεταχτούν στον κάδο των απορριμάτων. Στη Βασιλεία του Θεού δεν πρόκειται να εισέλθει κανείς επειδή είναι ετεροφυλόφιλος, επειδή έκανε γάμο και απέκτησε τέκνα. Ούτε η πόρτα της Βασιλείας είναι κλειστή για όσους έζησαν αντίθετα με τις κοινωνικές επιταγές περί γονιμότητας, όπως δεν είναι κλειστή στα έθνη, αλλά αγκαλιάζει κάθε άνθρωπο ανεξαρτήτως προέλευσης και καταγωγής.

To παράδειγμα της Ιρλανδίας

Σήμερα, η Εκκλησία διά των εκπροσώπων της μιλάει γιατί έχει δικαίωμα να μιλάει σε μια δημοκρατική κοινωνία, αλλά εφόσον εκτίθεται οφείλει να ακούσει και τους άλλους. Τον Mάιο που πέρασε η χριστιανικώτατη Ιρλανδία αποφάσισε θετικά σε δημοψήφισμα για τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών. Δίχως δικαστήρια και συζητήσεις στο κοινοβούλιο. Ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία βγήκαν φανερά να μιλήσουν τόσοι άνθρωποι για τη διαφορά. Στις αναλύσεις των αποτελεσμάτων μαθαίνουμε ότι πιστές καθολικές μητέρες μίλησαν για τα ομοφυλόφιλα παιδιά τους και ότι θα ψηφίσουν ναι στον γάμο για την ισότητα. Στην εξέλιξη αυτή συνετέλεσαν αποφασιαστικά γενναίοι ιερείς και μοναχές που βγήκαν προς τα έξω και μίλησαν δημόσια για το θέμα. Με έναν αξιοθαύμαστο τρόπο συγγενείς και φίλοι των ομοφυλόφιλων πήραν επάνω τους την τύχη των δικών τους ανθρώπων.

Τούτες τις μέρες τις δύσκολες για τον τόπο μας αυτό που είδα είναι ότι ο κόσμος περίμενε από την διοικούσα Εκκλησία ή από όσους εκπροσώπους της ιεραρχίας εμφανίζονται δημόσια έναν άλλο λόγο που θα ξεπερνούσε την καταγγελία, τον στιγματισμό, την περιφρόνηση και την καταστολή. Το σύμφωνο συμβίωσης και η αποδοχή του από την εκκλησιαστική ελλαδική ιεραρχία (εάν αυτό μπορούσε να συμβεί ποτέ) θα ήταν μια έμπρακτη άρνηση της υποκρισίας, μία κίνηση για συμφιλίωση και διάλογο, μια πράξη για μια άλλη ηθική, μια χειρονομία για την ενότητα του τραυματισμένου συλλογικού μας σώματος. Μια συμπεριφορά για αποκατάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης που θα είχε μόνο θετικό αντίκτυπο.

Mια τέτοια θετική συμπεριφορά αναγνωρίζω σε όσα με πληροφόρησαν στενοί φίλοι για το  κήρυγμα του ιερέα σε ένα μικρό χωριό της Στερεάς Ελλάδας στη γιορταστική χριστουγεννιάτικη λειτουργία: «η Εκκλησία δεν είναι κατά του συμφώνου συμβίωσης, αλλά κατά της αμαρτίας». Αυτό το μήνυμα, πέρα από τον θαρραλέο π. Φιλόθεο Φάρο που τολμά και τα βάζει με το ελλαδικό ιερατείο, είναι κάτι ελπιδοφόρο.

  • *Αυτό διατυπώθηκε ρητά από τον μητροπολίτη Σισανίου και Σιατίστης Παύλο σε τηλεοπτική εκπομπή την ημέρα της ψήφισης του συμφώνου συμβίωσης: https://www.youtube.com/watch?v=Nhk4sk87pRY&feature=youtu.be
  • **Τα παραδείγματα από την εξαιρετική μελέτη του Κωνσταντίνου Πιτσάκη «Οι ομοφυλόφιλοι στο Βυζάντιο», Πρακτικά ημερίδας: Οι περιθωριακοί στο Βυζάντιο, Γενική εποπτεία: Χρύσα Μαλτέζου, Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, Αθήνα 1993, σσ. 171-269. Του ιδίου, «Μερικές σκέψεις για τις ποινές-κάτοπτρο, στον ελληνικό μεσαιωνικό χώρο», Ανοχή και καταστολή στους μέσους χρόνους, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών-Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών, Διεθνή Συμπόσια 10, Αθήνα 2002, σσ. 287-312.
  • ***Τζων Μπόσγουελ, Γάμοι μεταξύ ανδρών, μετάφραση: Νίκος Βλάχος, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 2004.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s