ΤΟ ΑΝΘΟΣ ΤΩΝ ΠΕΝΤΕ ΠΛΗΓΩΝ

Ἡ passiflora incarnata ἀνήκει σὲ μία μεγάλη οἰκογένεια ποὺ περιλαμβάνει γύρω στὰ 500 εἴδη φυτῶν.

Ἀπὸ παιδὶ μὲ κέντριζε ἕνα λουλούδι ποὺ τὸ ἔλεγαν οἱ μεγάλοι ρολογιά καὶ ἔψαχνα νὰ διαβάσω ἐπάνω του τὴν ὥρα. Ἔβλεπα δεῖκτες, ὄχι ἀριθμούς, καὶ μοῦ ἔδινε τὴν ἐντύπωση τοῦ «ζωντανοῦ» φυτοῦ, ποὺ ὅταν τὸ ἀγγίξεις κινεῖται! Τώρα, τὸ βλέπω νὰ προκόβει καὶ νὰ ἀναρριχᾶται σὲ ἕνα πέρασμα τοῦ σπιτιοῦ, καὶ οἱ ἕλικές του εἶναι τὰ χεράκια ποὺ ἀναζητοῦν στήριγμα γιὰ νὰ σταθοῦν.

Μαρτυρία τῆς φύσης

Τὸ φυτὸ καλλιεργεῖται εὔκολα, ἀνθίζει ἀπὸ ἀνοιξη ἕως καὶ φθινόπωρο, ἀναπτύσσεται ταχύτατα καὶ ἀποκτᾶ ἕνα ἐντυπωσιακὸ ὕψος

Τὸ φυτὸ καλλιεργεῖται εὔκολα, ἀνθίζει ἀπὸ ἀνοιξη ἕως καὶ φθινόπωρο, ἀναπτύσσεται ταχύτατα καὶ ἀποκτᾶ ἕνα ἐντυπωσιακὸ ὕψος

Λένε ὅτι ὅταν εἶδαν οἱ Ἱσπανοὶ στὰ δάση τῆς Ἀμερικῆς τὸ ἄνθος αὐτὸ ἑρμήνευσαν τὴν παρουσία του ὡς ἕνα σημάδι γιὰ τοὺς Ἰνδιάνους, οἱ ὁποῖοι ὄφειλαν νὰ μεταστραφοῦν στὸν χριστιανισμό: τὸ ἀνοιγμένο μπουμποὐκι μὲ τὰ διἀφορα μέρη του ἦταν μία ζωντανὴ μαρτυρία τῆς φύσης γιὰ τὸ Πάθος τοῦ Χριστοῦ, μία πρόσκληση γιὰ βάπτισμα. Σὲ ἕνα περιβάλλον ἐπιβολῆς τῶν Εὐρωπαίων στοὺς αὐτόχθονες, τῶν «πολιτισμένων» στοὺς «πρωτόγονους», τὸ παράξενο λουλούδι θὰ μετατραπεῖ σὲ κρίκο δύο διαφορετικῶν πολιτισμῶν.*

Ἡ ἱστορία τοῦ ἄνθους στὴν Εὐρώπη ἀρχίζει τὸ 1608 ὅταν ἔφτασε στὴ Ρώμη, στὸν πάπα Παῦλο τὸν Ε´ ἀπὸ τὸν Ἰησουΐτη μοναχὸ Juan Romero. Τότε, φαίνεται ὅτι ἀρχίζει μία θεολογία τῶν Παθῶν τὰ ὁποῖα εἰκονίζονται μὲ ἕναν θαυματουργικὸ τρόπο, κατὰ τοὺς ἐμπνευστὲς μοναχοὺς τῆς ἱστορίας αὐτῆς, στὸ τροπικὸ ἄνθος. Ἕνα σημάδι τῆς παντοδυναμίας τοῦ θεοῦ ἐπάνω στὸν κόσμο. Ἀποτύπωμα τῆς θεϊκής ἀγάπης γιὰ τὸν ἄνθρωπο, ὅπως καὶ ἡ ἁγία σινδόνη.

Ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι ἡ φύση προσφέρει τὰ μέσα γιὰ ἕνα κήρυγμα ποὺ μεταφέρει βασικὲς ἀλήθειες τῆς πίστης μίας θρησκευτικῆς κοινότητας. Ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα μία ὁλόκληρη ὁμάδα μύθων συνδέεται μὲ φυτά, καρποὺς καὶ ἄνθη. Στὴ Βίβλο τὸ δέντρο τῆς γνώσης τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ εἶναι στὸ ἐπίκεντρο τῆς διήγησης γιὰ τὸν παράδεισο, τὸ δέντρο τῆς ζωῆς εἶναι ἕνα σύμβολο ποὺ διατρέχει τὶς παλαιὲς ἱστορίες τῆς Ἀνατολῆς, ἐνῶ ἡ ἄμπελος καὶ τὸ κλῆμα εἰκονοποιοῦν τὴ σχέση Χριστοῦ-Ἐκκλησίας. Στὰ καθ᾽ ἡμᾶς εἶναι γνωστὲς οἱ ἱστορίες μὲ τὸ δέντρο τοῦ Ἰούδα ἢ τὸν ἀπήγανο, δοξασίες ποὺ ἔχουν, συνήθως, ἔρεισμα στὸν λαϊκὸ πολιτισμὸ καὶ ὄχι σὲ ἐπίσημες θεολογικὲς διατυπώσεις. Ἡ φύση, ὅμως, στὴν περίπτωση τῆς ρολογιᾶς, δὲν ἀπόκτησε μόνο μυστικιστικὸ περιεχόμενο, ἀλλὰ ἔχει γίνει ἐργαλεῖο γιὰ προπαγάνδα τῶν δυνατῶν τὴν περίοδο ἐκδυτικισμοῦ τοῦ νέου κόσμου.

Ἡ πρώτη γραπτὴ ἀναφορὰ γιὰ τὴν ἰδιαίτερη ὄψη τοῦ φυτοῦ ἀνάγεται στὸν Nicolás Monardes, ἕναν γιατρὸ ἀπὸ τὴ Σεβίλλη, ποὺ δὲν εἶχε ἐπισκεφθεῖ τὴ νότια Ἀμερική, ἀλλὰ ὑπέδειξε, πρὶν τὸ τέλος τοῦ 16ου αἰώνα, τὸ φυτὸ maracoc, ὅπως τὸ ἔλεγαν οἱ ντόπιοι, ὡς ἄνθος ποὺ εἰκονίζει τὰ σημεῖα τοῦ πάθους τοῦ Ἰησοῦ.

Συμβολικὴ τοῦ ἄνθους

Ἡ ἀπεικόνιση τοῦ φυτοῦ μὲ τὰ σύμβολα τοῦ μαρτυρίου φαίνεται ὅτι ἔγινε γιὰ πρώτη φορὰ λίγο πρὶν τὸ 1610 ἀπὸ τὸν Simone Perlasca στὴν Μπολώνια, σὲ ἕνα βιβλίο εἰδικὰ γραμμένο γιὰ τὴν πασιφλόρα ποὺ φέρει ἐδῶ τὸ ὄνομα granadiglia, καὶ μιλάει καθαρὰ γιὰ τὸ ἄνθος ποὺ εἰκονίζει τὰ Πάθη τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ὅπου παρατίθενται ποιήματα καὶ ἐγκώμια γιὰ τὸ θαῦμα τῆς φύσης.

Στὸ βιβλίο ποὺ εἶναι ἀφιερωμένο στὴν granadiglia εἶναι πλέον διαμορφωμένη ἡ ἄποψη ὅτι τὸ φυτὸ εἶναι ἱερὸ γιατὶ εἰκονίζει τὰ πάθη τοῦ Κυρίου Ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Κυρίαρχα στοιχεῖα εἶναι τὸ ἀγκάθινο στεφάνι, τὰ τρία καρφιὰ καὶ οἱ πέντε πληγὲς τοῦ ἐσταυρωμένου σώματος. Τότε, καταγράφεται μία ἔρευνα γιὰ τὴν ἀποτύπωση τοῦ σχήματος τοῦ σταυροῦ ἐπάνω σὲ ἄνθη καὶ καρπούς. Ἡ παπαρούνα ἦταν ἕνα τέτοιο λουλούδι. Ὁ συμβολισμός τῆς γνωστῆς μας ρολογιᾶς μὲ τὰ θεία πάθη ἀνάγεται στοὺς ἱεραποστόλους, μοναχοὺς ἀλλὰ καὶ ντόπιους κληρικοὺς ποὺ εἶχαν μεταστραφεῖ στὴν χριστιανικὴ πίστη.

Giacomo Bosio (1544-1627), διὰ χειρὸς Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco), c. 1610-1614

Τὴ δεκαετία τοῦ 1610 ο μεξικανός μοναχός Emanuel de Villegas φθάνει στὴ Ρώμη καὶ περιγράφει τὰ μέρη τοῦ φυτοῦ ὡς ὄψεις τοῦ μαρτυρίου τοῦ Ἰησοῦ, ἐνῶ ὁ Iakobo Bosio ἀνέπτυξε μια φυτοθεολογία γιὰ τὰ Πάθη, ὑποστηρίζοντας ὅτι «πολλὰ μυστήρια τοῦ πάθους τοῦ Κυρίου καὶ Λυτρωτῆ μας Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐκπροσωποῦνται σὲ ὁρισμένα ἄνθη» (La trionfante e gloriosa croce, 1610, σ. 162-163). Καὶ μεταξὺ αὐτῶν τὸ πλέον ἀξιοθαύμαστο εἶναι αὐτὸ ποὺ ὀνομάζεται ἀπὸ τοὺς ντὀπιους καὶ τοὺς Σπανιόλους ὡς «ἄνθος τῶν πέντε πληγῶν» (la flor de las cinco llagas). Ἕνα φυτὸ ποὺ δὲν εἶδε ὁ ἴδιος ἀλλὰ εἶχε συλλέξει τὶς πληροφορίες ἀπὸ αὐτόπτες καταγραφεῖς καὶ ἀπὸ ζωγραφικὰ σχέδια ἱεραποστόλων.

Τὸ φυτὸ αὐτὸ ἐμφανίζει τὶς πέντε πληγὲς τοῦ μαρτυρίου καὶ εἶναι μία εἰδικὴ ἐπιλογὴ τοῦ δημιουργοῦ τοῦ κόσμου γιὰ νὰ φανερωθοῦν τὰ κύρια σύμβολα τοῦ Πάθους τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ. «Ὅταν ἡ νύχτα πέφτει», λέει ὁ Bosio στὴ θεολογική του ἐξήγηση, «τὸ ἄνθος κλείνει ὁλότελα, καὶ τὴ μέρα παραμένει μισόκλειστο σὲ σχῆμα καμπάνας, ὥστε τὰ μυστήρια μὲ ὑπέροχο τρόπο παραμένουν ἀπρόσιτα». Καὶ παραμένουν κλειστὰ μᾶλλον ἀπὸ τὴν πρόνοια τοῦ ἄπειρου θεοῦ, ὁ ὁποῖος δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἀποκάλυψη τῶν μυστηρίων τοῦ σταυροῦ στοὺς πρωτόγονους παγανιστές, ἕως τὴ στιγμὴ ποὺ εἶναι ἡ κατάλληλη γιὰ τὸν θεό. Καὶ τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου ἦρθε μὲ τοὺς ἀποίκους! Βέβαια, τὰ ἄνθη στὰ βιβλία ζωγραφίζονται ἀνοιχτά «πρὸς τέρψιν τῶν εὐσεβῶν ἀναγνωστῶν».

Τὸ ἐξωτικὸ φυτὸ ποὺ μεταφέρεται ἀπὸ τὴν Ἀμερικὴ στὴν Εὐρώπη στὴν εἰκόνα αὐτὴ περιπλέκεται γύρω ἀπὸ τὸ ξύλο τοῦ σταυροῦ (ἕνα δέντρο σταυρόσχημο), ποὺ παραπέμπει στὸν μαρτυρικὸ Γολγοθᾶ, σὲ μία περιοχὴ πλησίον τῆς ἀνθρώπινης κοινότητας ποὺ εἰκονίζεται μικρή, κάτω δεξιά. Ἡ τοποθέτηση ἑνὸς σταυροῦ ὡς σημεῖο τῆς χριστιανικῆς μεταστροφῆς ἦταν τὸ ἐλάχιστο ποὺ ἔπρεπε νὰ γίνει ἐπάνω στὰ παγανιστικὰ ἱερὰ τῶν Ἰνδιάνων. Simone Perlasca, Il fiore della granadiglia, 1609.

Σύμφωνα μὲ τὸν Bosio καὶ ὅσους ἀκολούθησαν ἡ συμβολικὴ τοῦ ἄνθους εἶναι ἡ ἀκόλουθη:

  • Στὸ κέντρο τοῦ λουλουδιοῦ ὑπάρχει μιὰ στήλη ποὺ σημαίνει τὴν κολόνα ποὺ δέθηκε ὁ Ἰησοῦς καὶ ξυλοκοπήθηκε.
  • Ἀπὸ ἐκεῖ βγαίνουν τρία φαλλόμορφα στίγματα σὲ καθαρὸ πράσινο. Αὐτὰ σημειώνουν τὰ τρία καρφιά, ἕνα γιὰ τὰ πόδια καὶ δύο γιὰ τὰ χέρια τοῦ Ἰησοῦ ποὺ καρφώθηκε ἐπάνω στὸν σταυρό.
  • Στὴ βάση τοῦ στύλου πλέκεται στεφάνι ποὺ παραπέμπει στὸ στεφάνι τοῦ Ἰησοῦ μὲ βελόνες ποὺ παριστάνουν τὰ ἀγκάθια.
  • Πέντε στήμονες: πέντε πληγές του σταυρωμένου Ιησού. Στὶς ἀπεικονίσεις καὶ τὶς ἑρμηνεῖες ἀποτυπώνονται πέντε βοῦλες.
  • Τὰ ξιφοειδῆ φύλλα εἰκονίζουν τὴ λόγχη ποὺ τρύπησε στὰ πλευρὰ τὸν Ἰησοῦ
  • Οἱ ἔλικες ἀντιπροσωπεύουν τὸ μαστίγιο τοῦ μαρτυρίου.
  • Τὰ δέκα πέταλα και σέπαλα: οι δέκα μαθητές, με απόντες τους Ιούδα και αρνητή Πέτρο.
  • Tὸ μὼβ χρῶμα: χιτώνας τοῦ μαρτυρίου.
  • Τὸ μισοανοιγμένο ἄνθος: ἀστέρι τῆς Ἀνατολῆς
Τὸ ἄνθος ὅπως εἰκονίζεται στὴν ἔκδοση τοῦ Bosio γιὰ τὸν σταυρό.

Τὸ ἄνθος ὅπως εἰκονίζεται στὴν ἔκδοση τοῦ Bosio γιὰ τὸν σταυρό.

Ὄχημα ἐπιβολῆς

Ἡ παραστατικὴ δύναμη τοῦ λόγου καὶ τῆς εἰκόνας εἶναι μεγάλη. Τὰ πάντα καλοῦν σὲ περισυλλογὴ καὶ στοχασμό. Σὲ μία ἐσωτερικὴ δράση. Καὶ γιατὶ ὄχι σὲ προσευχή! Ὁ πιστὸς ἔχει κατ᾽ ἐνώπιον τὰ σύνεργα τῶν μαρτυρίων τοῦ Ἰησοῦ. Ἡ ταλαιπωρία στὸν σταυρὸ ὀπτικοποιεῖται μὲ τὰ ἐργαλεῖα τοῦ πόνου ποὺ ἔχουν κάνει τὸ θεανθρώπινο σῶμα νὰ ὑποφέρει. Τὸ δράμα τοῦ Ἰησοῦ ἀποκτᾶ ἕνα νέο νόημα καὶ ἀνοίγει ὁ δρόμος γιὰ τὴ λατρεία τῶν ἐμβλημάτων τῶν Παθῶν, ἀφοῦ τὰ ἐργαλεῖα τῆς ταπείνωσης μεταμορφώνονται σὲ ὄργανα δοξολογίας. Οἱ πέντε πληγὲς τοῦ νεκροῦ εἶναι τὸ πλέον ἀγαπημένο σημεῖο προσκύνησης καὶ φιλήματος.

Στὸ κέντρο τοῦ λουλουδιοῦ ὑπάρχει μιὰ στήλη ποὺ σημαίνει τὴν κολόνα ποὺ δέθηκε ὁ Ἰησοῦς καὶ μαστιγώθηκε.

Τὸ πανέμορφο φυτό μεταφέρθηκε ἀπὸ τὴ νότια Ἀμερικὴ στὴν Εὐρώπη καὶ ἔλαβε θέση σὲ κήπους καὶ αὐλές, τιμήθηκε καὶ δοξάστηκε ὡς passiflora incarnata, ὡς ἄνθος ποὺ ἐνσαρκώνει τὸ πάθος. Tιμήθηκε καὶ λατρεύτηκε τὀσο ἀπὸ εὐσεβεῖς πιστοὺς ὅσο καὶ ἀπὸ ρήτορες, φιλόσοφους καὶ ποιητές. Οἱ ζωγράφοι τὸ ἀγάπησαν καὶ τὸ περιέλαβαν σὲ συνθέσεις μὲ βιβλικὰ πρόσωπα. Καὶ μάλιστα στὴν ἀρχὴ ποὺ δὲν εἶχε διαδοθεῖ ἡ καλλιέργεια πρέπει νὰ ἐρέθιζε ἀκόμη περισσότερο τὴ φαντασία τῶν καλλιτεχνῶν καὶ τῶν εὐσεβῶν, ποὺ μποροῦσαν νὰ τὸ λατρεύσουν μέσα ἀπὸ τὶς εἰκόνες του. Στὴ θεολογία τοῦ 17ου αἰώνα τὸ λουλούδι αὐτὸ εἶναι ἕνα, ἀκόμη, σημάδι τῆς παντοδυναμίας τοῦ θεοῦ ἐπάνω στὸν κόσμο. Ἀποτύπωμα τῆς θεϊκής ἀγάπης γιὰ τὸν ἄνθρωπο, κάτι παρόμοιο μὲ τὰ ἱερὰ λείψανα καὶ τὴν ἁγία σινδόνη. **

Ὅμως, τὰ πράγματα δὲν εἶναι καὶ τόσο ἀθῶα, ἀφοῦ ἐνδεχομένως ὁ συμβολισμὸς τοῦ λουλουδιοῦ συνδέεται καὶ μὲ τὴ δικαίωση τῶν τῶν ἀποίκων ὅταν κατακτοῦσαν τὸ νέο κόσμο καὶ ὅπως ἤδη εἰπώθηκε ὑπῆρξε τὸ ὄχημα τῆς ἐπιβολῆς τῶν κυρίαρχων ἀξιῶν τῆς νέας καθολικῆς πίστης ἀπὸ τοὺς ἱεραποστόλους σὲ αὐτόχθονους πολιτισμοὺς μὲ κυρίαρχο στοιχεῖο τὴν εἰκονογραφία τῶν φυτῶν.

Τὸ 1629 διαβάζουμε μία καταγγελία ποὺ δείχνει τὴ μεγάλη διάδοση ποὺ εἶχε ἡ ἱστορία τοῦ θαυματουργοῦ φυτοῦ: ὅλη αὐτὴ συμβολικὴ δὲν ἔχει καμιὰ σχέση μὲ τὴ θέληση τοῦ θεοῦ καὶ εἶναι μία πλάνη τῶν Ἰησουιτῶν ποὺ ἐκμεταλλεύονται τὸ ποίμνιο, ὅπως θὰ τονίσει ὁ John Parkinson στὸ βιβλίο Paradisi in sole paradisus terrestris, θέτοντας καὶ μία εἰκόνα τοῦ ἄνθους μὲ τὴν ἑρμηνεία τῶν μοναχῶν.

Ἡ συμβολικὴ ἑρμηνεία τοῦ ἄνθους ἀπὸ τοὺς Ἰησουΐτες πατέρες, ὅπως ἔχει ἀποτυπωθεῖ στὸ βιβλίο τοῦ John Parkinson, Paradisi in sole paradisus terrestris, London, London : H. Lownes and R. Young, 1629.

Ἡ συμβολικὴ ἑρμηνεία τοῦ ἄνθους ἀπὸ τοὺς Ἰησουΐτες πατέρες, ὅπως ἔχει ἀποτυπωθεῖ στὸ βιβλίο τοῦ John Parkinson, Paradisi in sole paradisus terrestris, London, 1629. Ὁ Parkinson ἀμφισβητεῖ ὅσα κηρύττουν οἱ Ἰησουΐτες καὶ μιλᾶ γιὰ προλήψεις καὶ δαιμονικὲς ἀπάτες σὲ ἕνα πλαίσιο σαφῶς προτεσταντικό.

Τὰ «Ἰησουΐτικα ψεύδη» ἀντιπροσωπεύουν πρακτικὲς εὐσέβειας ποὺ εἶχαν διαδοθεῖ στὴν Εὐρώπη τοῦ 17ου αἰώνα, οἱ ὁποῖες ἑστίαζαν τὴν προσοχὴ τοῦ νοῦ σὲ συγκεκριμένες εἰκόνες, ὅπως οἱ πέντε πληγὲς τοῦ σταυρωμένου Ἰησοῦ. Στὴν προσαρμογὴ ποὺ βλέπουμε ἀπὸ τοὺς καθολικοὺς μοναχοὺς στὰ χαρακτικὰ τῶν βιβλίων τὸ ἄνθος μετατρέπεται σὲ σκηνὴ γιὰ νὰ ἐνσαρκωθοῦν ἀπόλυτα ρεαλιστικὰ τὰ ὄργανα τοῦ μαρτυρίου, τὰ καρφιὰ καὶ τὸ στεφάνι, τὰ ὁποῖα καλοῦν τὸν θεατὴ νὰ φανταστεῖ τὸ θέαμα τῆς σταύρωσης ἐλεύθερα δίχως περιορισμοὺς χρόνου καὶ τόπου. Οἱ ἀναλφάβητοι προσήλυτοι Ἰνδιάνοι μέσα ἀπὸ τὴν εἰκόνα τοῦ γνωστοῦ τους ἄνθους maracoc μποροῦσαν νὰ διαβάσουν καὶ νὰ ἐννοήσουν τὸ βασικότερο δόγμα τῆς χριστιανικῆς Ἐκκλησίας.

Ἰαματικὲς ἰδιότητες

Ἡ ἀπόδοση ὑπερβατικῶν ἰδιοτήτων στὸ ἄνθος τοῦ πάθους πρέπει νὰ συνδέεται καὶ μὲ τὴν ἐπίδραση στὸν ἀνθρώπινο ὀργανισμὸ σὲ θεραπευτικὲς πρακτικές. Εἶναι χαρακτηριστικὸ πὼς ἔχει ἀξιοποιηθεῖ ἀπὸ τὴ λαϊκὴ ἰατρικὴ ὡς ἡρεμιστικὸ καὶ ἀπὸ τὴν ὁμοιοπαθητικὴ ἰατρικὴ λόγω ἰαματικῶν ἰδιοτήτων σὲ ἀσθένειες ἀπὸ καταχρήσεις καὶ ἐθισμούς, ὅπως ἀλκοόλ. Στὸν ἱστὀτοπο τῆς Ἑλληνικῆς Ἑταιρείας Ὁμοιοπαθητικῆς Ἰατρικῆς διαβάζουμε γιὰ τὴν πασιφλόρα: «Ως ομοιοπαθητικό φάρμακο χρησιμοποιείται ως αντισπασμωδικό, καταπραϋνει το νευρικό σύστημα. Σπασμοί σε παιδιά, κοκίτης, τρομώδες παραλήρημα, αϋπνία, τέτανος, υστερία.» Ἐνδεχομένως, ἡ συσχέτιση μὲ τὰ Θεῖα Πάθη νὰ πηγάζει καὶ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι οἱ ἰαματικὲς ἰδιότητες τοῦ φυτοῦ συνδέονται μὲ ἀσθένειες ποὺ διαταράσσουν τὸ ἀνθρώπινο πνεῦμα.

*Sergio Botta (ἐπιμ.), Γιὰ τὸ θέμα τοῦ συγκρητισμοῦ τῶν παγανιστικῶν εἰκόνων μὲ τὰ χριστιανικὰ σύμβολα στὴ λατινικὴ Ἀμερική, Virginia Battista Delia, «The Doctrine of July: Foundation, Development, and the New Identity in a Shared Space» στὸ  Manufacturing Otherness: Missions and Indigenous Cultures in Latin America, Cambridge Scholars Publishing, 2014.

**John Beldon Scott, «Guarino Guarini’s Invention of the Passion Capitals in the Chapel of the Holy Shroud, Turin», Τhe Journal of the Society of Architectural Historians, 54, No. 4 (Dec., 1995), σ. 418-445.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s