ΝΙΚΟΣ ΧΟΥΡΜΟΥΖΙΑΔΗΣ. ΥΠΕΡΟΧΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΣ

Έφυγε από κοντά μας ο Νίκος Χουρμουζιάδης. Μόλις λίγες μέρες μετά τον αδελφό του, τον ομότιμο καθηγητή αρχαιολογίας Γιώργο Χουρμουζιάδη. Παιδί προσφύγων της Ανατολικής Θράκης γεννήθηκε και έζησε στη Θεσσαλονίκη. Ο Νίκος Χουρμουζιάδης υπήρξε διεθνούς εμβέλειας κλασικός φιλόλογος, καθηγητής της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ο οποίος ξεκίνησε από την Κάτω Τούμπα στο 23ο Δημοτικό Σχολείο, αποφοίτησε το 1952 από το Κλασικό Τμήμα του ΑΠΘ με δασκάλους Κακριδή, Καψωμένο, Λ. Πολίτη, Εμ. Κριαρά, Κυριακίδη, για να φτάσει με υποτροφία του ΙΚΥ στο London University όπου με την επίβλεψη του T.B.L. Webster ολοκλήρωσε τη διατριβή του για τον Ευριπίδη το 1963. Στη συνέχεια εταίρος στο ερευνητικό Center for Hellenic Studies, στην Washington D.C. των Η.Π.Α. (1966-67), προσδιόρισε την ειδίκευσή του σε θέματα του αρχαίου ελληνικού δράματος, γύρω από το οποίο στρέφονται και τα περισσότερα δημοσιεύματά του.

Ο Χουρμουζιάδης από το 1980 έως το 2010 σκηνοθέτησε στην Πειραματική Σκηνή της Τέχνης 26 θεατρικά έργα. Στην φωτογραφία: Άλκηστη (1992).

Ο Νικηφόρος Παπανδρέου όταν γύρισε από το Παρίσι στη Θεσσαλονίκη είχε κάνει έναν θίασο, την  Πειραματική Σκηνή της Τέχνης, με την Καριοφυλιά Καραμπέτη, τον Νίκο Σεργιανόπουλο, την Έφη Σταμούλη και τον Χρήστο Αρνομάλλη, και ζήτησε από τον Χουρμουζιάδη να ανεβάσει την «Πόλη» της Αναγνωστάκη. Από το 1980 έως το 2010 ο πανεπιστημιακός δάσκαλος σκηνοθέτησε 26 θεατρικά έργα. Στην φωτογραφία: Άλκηστη (1992).

Η εργασία του στην εκπαίδευση ξεκίνησε στο Κολλέγιο “Ανατόλια” Θεσσαλονίκης (1954-61 και 1964-65) και Σχολή Μωραΐτη” Αθηνών (1967-71), αφού μεσολάβησε μια σύντομη (1965-66) θητεία του ως Παρέδρου στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο του Υπουργείου Παιδείας.  Λέει για αυτή την περίοδο στην εφημερίδα «Μακεδονία» (31/5/2009):

Τον Σεπτέμβριο του ʼ66 πήγα στις ΗΠΑ, όπου με βρήκε το πραξικόπημα. Επέστρεψα, το Ινστιτούτο καταργήθηκε, και παρέλαβα όχι μόνο την απόλυσή μου αλλά και απέκτησα έναν τεράστιο φάκελο ως αριστεροκομμουνιστής, συνεργάτης του Παπανούτσου και του Κακριδή. Γύρισα και μετά από δύο μέρες ήμουν πολύ τυχερός και βρήκα θέση στην περίφημη Σχολή Μωραΐτη. Το ʼ67 άρχισα να δουλεύω εκεί, και μετά από περίπου έναν χρόνο, όταν άρχισαν να εισδύουν στο πανεπιστήμιο οι χουντικοί, έπεσε το σύνθημα να μπαίνουμε στο πανεπιστήμιο. Όταν προκηρύχθηκαν τρεις έκτακτες θέσεις, τρεις φίλοι -ο Σηφάκης, ο Λυπουρλής και εγώ- υποβάλαμε υποψηφιότητα. Οι δύο διορίστηκαν σε έξι επτά μήνες κι εγώ μετά από ένα χρόνο. Εν τω μεταξύ μπαινόβγαινα στην Μπουμπουλίνας. Όχι βασανιστήρια, αλλά με ρωτούσαν διαρκώς τα ίδια, και μου έδιναν μετά να υπογράψω εκείνο το περίφημο χαρτί ότι θέτω τον εαυτό μου στην υπηρεσία της Εθνικής Κυβερνήσεως. Ο μόνος ηρωισμός που έκανα την εποχή εκείνη είναι ότι δεν το υπέγραψα.

Κατόπιν εδίδαξε ως καθηγητής στο Κλασικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (1971-88)· επίσης, ως επισκέπτης καθηγητής στα Τμήματα: α) Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ρεθύμνου (1978-80)· β) Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών (1990-92)· γ) Θεάτρου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (1992-99).

Μεταφραστής του μνημειώδους έργου του Lesky για την τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου και διευθυντής στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος στη μεταπολίτευση , σκηνοθέτης με πάνω από 20 έργα κλασικού και σύγχρονου ρεπερτορίου, και για πολλά χρόνια η ψυχή της Εταιρίας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Παιδείας της Σχολής Μωραΐτη (πρόεδρος 1975-2005), ένα ίδρυμα που μας δίδαξε τον πολιτισμό.

Νίκος Χουρμουζιάδης. Γεννήθηκε το 1930 και έφυγε το 2013.

Νίκος Χουρμουζιάδης. Γεννήθηκε το 1930 και έφυγε το 2013.

Τον υπέροχο δάσκαλο  είχα την ευλογία να τον ακούσω στα μαθήματα του αρχαίου ελληνικού δράματος της δεκαετίας του 1990 στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Ο Χουρμουζιάδης ήταν ένα αστραφτερό πνεύμα που σε καθήλωνε από την πρώτη στιγμή με τον ενθουσιασμό του. Ο χαρισματικός φιλόλογος, ο οποίος διακρινόταν για την οξυδέρκεια και το χιούμορ του, μιλούσε για το αρχαίο θέατρο με έναν τρόπο πολύ ζωντανό που κρατούσε αμείωτο το ενδιαφέρον του ακροατηρίου του, ενώ εστίαζε διαρκώς στα ζητήματα που αφορούσαν τον θεατρικό χώρο, τη δράση των προσώπων και τις συνθήκες της παράστασης συνδυάζοντας αρχαιολογικά δεδομένα και το δραματικό κείμενο.  Θυμάμαι τη συναρπαστική του ξενάγηση στο θέατρο του Διονύσου στη ρίζα της Ακρόπολης και τώρα ξεφυλλίζω τις σημειώσεις από εκείνα τα αλησμόνητα εξάμηνα με τους φοιτητές να κρέμονται από τα χείλη του για να μάθουν τις περιπέτειες των δραματικών ηρώων ή να μυηθούν στην ελληνική τραγωδία: «Τα πρόσωπα δρουν, ο χορός αντιδρά. Οι ήρωες μιλούν οικεία γλώσσα, ενώ ο χορός πολύπλοκη. Ο χορός δεν είναι σίγουρο ότι αντιπροσωπεύει την κοινή γνώμη». Πιο κάτω: «Το πρώτο στοιχείο της θεατρικής πρόσληψης είναι το θεάσθαι και όχι το ακροάσθαι».  Εδώ και πολλά χρόνια, από τότε που πρωτοδιάβασα τα βιβλία του, αυτά είναι πάντα δίπλα μου. Με βοηθούν να ξαναπιάνω το νήμα του χορού, του σκηνικού χρόνου και τόπου, να ψηλαφώ τον Ευριπίδη και να αισθάνομαι μια βεβαιότητα ότι διαβάζοντας τις μελέτες του πατώ γερά στη στέρεη γνώση που μεταφέρουν.

Είχα την τιμή να είναι ένας από τους συγγραφείς της έκδοσης, που έχω επιμεληθεί, τον τόμο Θρησκεία και θέατρο στην Ελλάδα (εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004). Νά πώς έκλεινε το κείμενό του με τον τίτλο «Θρησκεία και θέατρο στην αρχαία Ελλάδα»:

Δεν είναι συμπτωματική η ειδική ρύθμιση του προγράμματος που τοποθετούσε τις κωμικές παραστάσεις μετά τις τραγικές, αφού, υπό κανονικές συνθήκες, όλες οι κωμωδίες, πέντε τον αριθμό, ήταν συγκεντρωμένες την τέταρτη μέρα των δραματικών αγώνων. Έτσι, με την κωμωδία, όπως και με το σατυρικό δράμα, που επίσης επιτασσόταν κάθε μέρα μετά τις τρεις τραγωδίες, ολοκληρωνόταν μια διαδικασία μύησης στον κόσμο και στο πνεύμα των υπερφυσικών δυνάμεων που καθόριζαν την ανθρώπινη μοίρα: μετά την οδυνηρή διέλευση από τις σκολιές ατραπούς, όπου δοκιμαζόταν η ανθρώπινη αντοχή απέναντι στα πλήγματα τιμωρών θεών και ανελέητων δαιμόνων, άνοιγε ο πολύχρωμος κήπος των καρπών της ελευθερίας και της γονιμότητας, όπου ήταν επιτρεπτός ο συγχρωτισμός των θνητών με τους αθανάτους. Ωστόσο, αυτή η ιδιότυπη ώσμωση, που μετασχημάτιζε τη θρησκευτική εμπειρία σε θεατρική, με στόχο τη συνολικότερη βίωση των εορταστικών γεγονότων, δεν περιοριζόταν στο πλαίσιο της κωμωδίας, όπου, άλλωστε, συναντούμε και άλλες παρόμοιες, μετα-θεατρικής κατηγορίας, επιλογές, όπως λ.χ. τη χρήση της μεταμφίεσης, που, ενώ υπηρετεί την κατασκευή του μύθου, ταυτόχρονα αναπαράγει την κατ᾽ ἐξοχήν  σύμβαση της θεατρικής ερμηνείας. Ανάλογες υπομνήσεις «θεατρικότητας» συναντούμε και σε, σωζόμενα ή χαμένα, έργα της τραγωδίας, αλλά το συγκλονιστικότερο δείγμα περιέχεται στις «Βάκχες», το μόνο διονυσιακό δράμα της τραγικής παραγωγής που διαθέτουμε, το πιο «αισχύλειο» έργο του Ευριπίδη, μια από τις τρεις τελευταίες τραγωδίες της κλασικής Ελλάδας. Στο έργο αυτό το στοιχείο της μεταμφίεσης, που υποβοηθεί την αλλαγή ταυτότητας, την υπέρβαση του εγώ,  όπως την επιδίωκε και η βακχική έκσταση, πράγματι κυριαρχεί: μεταμφιεσμένος σε θνητό καταφθάνει ο Διόνυσος στη Θήβα για να πάρει την εκδίκησή του˙ στολή μαινάδας έχουν φορέσει ο Κάδμος και ο Τειρεσίας, προκειμένου να συμμετάσχουν στα βακχικά όργια˙ με την ίδια στολή (παρ)ενδύει, στη συναρπαστικότερη σκηνή του έργου, ο Διόνυσος τον Πενθέα, για να τον οδηγήσει στην καταστροφή˙ πρόσωπον (=προσωπείο, στα αρχαία ελληνικά) αποκαλεί ο Κάδμος το κεφάλι του Πενθέα, που κρατεί η Αγαύη στα χέρια, πιστεύοντας ότι πρόκειται για κεφάλι λιονταριού. Ας σημειωθεί ότι εδώ υπερβαίνονται όλα τα δυνατά όρια: ανάμεσα στο θνητό και το αθάνατο, το άρρεν και το θήλυ, το ζωϊκό και το ανθρώπινο. Ας προστεθεί επίσης ότι στις δύο σκηνές της πραγματικής μεταμφίεσης είναι διάχυτο ένα κωμικό στοιχείο, που, εν τούτοις, τονίζει την τραγικότητά τους, με αποτέλεσμα να καταργείται και το όριο μεταξύ των δραματικών ειδών. Σε ένα διονυσιακό δράμα κυριολεκτικά αναπαράγεται η φύση του απροσδιόριστου θεού: που είχε γυναικεία όψη, που μεταμορφωνόταν σε ταύρο, που χάριζε τη μεγαλύτερη ευφροσύνη αλλά και την πικρότερη δυστυχία. Προεκτείνοντας αυτή την παρατήρηση από το πλαίσιο των «Βακχών» προς το φαινόμενο της θεατρικής παράστασης γενικότερα, θα μπορούσαμε, χωρίς ίχνος εκζήτησης ή υπερβολής, να υποστηρίξουμε ότι η σκηνική πραγματοποίηση του αρχαίου δράματος ουσιαστικά αναπαρήγε την πεμπτουσία της διονυσιακής λατρείας: την, μέσω της μεταμφίεσης, υπέρβαση των ορίων του εγώ, τη μετάβαση προς τον «άλλο», την ταύτιση με το συγγενές φυσικό στοιχείο και, μέσω αυτής, τη διείσδυση στο χώρο της κοινής ανθρώπινης μοίρας και της συμμετοχής στον κύκλο της ζωής, που εμπεριέχει απαρέγκλιτα τα γεγονότα της γέννησης, του έρωτα και του θανάτου.

Ο κύριος Χουρμουζιάδης υπηρέτησε σε όλη του τη ζωή την παιδεία και το θέατρο. Την επιστημονική έρευνα, τη θεωρία αλλά και τη σκηνική πράξη. Μας πρόσφερε ένα υπόδειγμα φωτισμένου δασκάλου, και, για μένα προσωπικά, υπήρξε ένας εμπνευσμένος οδηγός για την ζωή μου.

Τα κυριότερα βιβλία του Νίκου Χουρμουζιάδη

  • Production and imagination in Euripides, Athens 1965.
  • Σατυρικά, Αθήνα 1974 (2η έκδοση 1986). Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών.
  • Eυριπίδης σατυρικός, στιγμή, Αθήνα 1986.
  • Περί χορού: ο ρόλος του ομαδικού στοιχείου στο αρχαίο ελληνικό δράμα, Αθήνα 1998.
  • Όροι και μετασχηματισμοί στην αρχαία τραγωδία, Γνώση, Αθήνα 1991 (στιγμή, Αθήνα 2003).
  • Θεατρικές διαδρομές, στιγμή, Αθήνα 2003.
  • Ο χορός στο αρχαίο ελληνικό δράμα, στιγμή, Αθήνα 2010.

Έχει μεταφράσει

  • Albin Lesky, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1987-89.
  • Παλατινή Ανθολογία: Ερωτικά επιγράμματα. Εισαγωγή, μετάφραση σχόλια, Αθήνα 1999.
  • Ευριπίδη Ηλέκτρα, Ανδρομάχη, Ορέστη, Φοίνισσες, Άλκηστη, Εκάβη, Μήδεια, Κύκλωπα, έργα του Σαίξπηρ και του Γκολντόνι.

Σκηνοθεσίες στην Πειραματική Σκηνή της Τέχνης (Θεσσαλονίκη)

  1. 1980: “Η πόλη” της Αναγνωστάκη
  2. 1981: “Περιμένοντας τον Γκοντό” του Μπέκετ
  3. 1982: “Θείος Βάνιας” του Τσέχωφ
  4. 1983: “Πρόσωπα και προσωπεία” του Πίντερ
  5. 1984: “Εκκλησιάζουσες” του Αριστοφάνη
  6. 1986: “Νύχτες χαμένων ερώτων” του Μισίμα
  7. 1987: “Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν” του Μπρεχτ
  8. 1987: “Η τριλογία του παραθερισμού” του Γκολντόνι
  9. 1988: “Νόρα” και “Εντα Γκάμπλερ” του Ίψεν
  10. 1989: “Το τέλος των Ατρειδών” σύνθεση από τραγωδίες του Ευριπίδη
  11. 1993: “Ο δρόμος περνά από μέσα” του Καμπανέλλη
  12. 1995: “Κονσέρτο Τζίλι” του Μέρφυ
  13. 1995: “Δωδέκατη νύχτα” του Σαίξπηρ
  14. 1996: “Οι τρεις αδελφές” του Τσέχωφ
  15. 1998: “Χορεύοντας στη Λούνασα” του Φρίελ
  16. 1999: “Ο Περικλής” του Σαίξπηρ
  17. 2000: “Περιμένοντας τον Γκοντό” του Μπέκετ
  18. 2002: “Εκκλησιάζουσες” του Αριστοφάνη
  19. 2004: “Ο έμπορος της Βενετίας” του Σαίξπηρ
  20. 2006: “Ο άγνωστος εχθρός” του Πίντερ
  21. 2006: «Βρικόλακες» του Ίψεν
  22. 2007: «Ο γυάλινος κόσμος» του Ουίλλιαμς
  23. 2007: «Μόλλυ Σουήνυ» του Φρίελ
  24. 2010: «Ερωτικό συμπόσιο», αρχαία ελληνικά επιγράμματα και σαιξπηρικά τραγούδια.

Δέστε τον Νίκο Χουρμουζιάδη να μιλάει για το αρχαίο δράμα στην ταινία για τα θέατρα της Αιτωλοακαρνανίας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s