ΤO KΗΡΥΓΜΑ ΩΣ ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ

Η παραστατική διάσταση του εκκλησιαστικού λόγου

Του Βαλτερ Πούχνερ

ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗΣ

Το κήρυγμα ως performance. Εκκλησιαστική ρητορική και θεατρική τέχνη μετά το Βυζάντιο, εκδ. Αρμός

Ο Ιωσήφ Βιβιλάκης μας έχει προσφέρει σε μια υποδειγματική έκδοση με 300 σελίδες εισαγωγή το συναρπαστικό σατιρικό – εκκλησιαστικό κείμενο «Αυξεντιανός μετανοημένος» (Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2010, σελ. 601, πρόλογος Β. Πούχνερ), ένα πεντάπρακτο έργο, γραμμένο σε πεζό λόγο το 1752 στην Κωνσταντινούπολη, για μια τοπική λατρεία, τον αναβαπτισμό και τις ραδιουργίες για την κατάληψη του πατριαρχικού θρόνου, ένα κείμενο αποκαλυπτικό για την εκμετάλλευση της ευπιστίας και θαυματολαγνείας του κόσμου. Ο Βιβιλάκης, που έθετε εκεί το πρόβλημα της καταγωγής αυτού του πονήματος, παρουσιάζει τώρα μια μονογραφία που ρίχνει περισσότερο φως στις παραστατικές ρίζες της εκκλησιαστικής παράδοσης, προτού έρθει εκείνη κατά τον Διαφωτισμό σε επαφή με το δράμα και το θέατρο, το οποίο ως γνωστόν, απουσίασε από την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.

Άμβωνας στο ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Καλαμπάκα στο κέντρο του ναού. Ταχυδρομική κάρτα, χ.χ.

Άμβωνας στο ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Καλαμπάκα στο κέντρο του ναού. Ταχυδρομική κάρτα, χ.χ.

Το νέο βιβλίο του θεολόγου και θεατρολόγου Βιβιλάκη αποδεικνύει πως μπορεί να τεκμηριωθεί μια ενδοεκκλησιαστική ορθόδοξη παράδοση προβληματισμού για την «παραστατικότητα», η οποία κορυφώνεται κατά τον 16ο-18ο αιώνα, με εκκλησιαστικούς ρήτορες σαν τον Ραρτούρο, τον Πηγά, τον Σκούφο, τον Μηνιάτη, αργότερα ακόμα με τον Βάμβα και τον Οικονόμου. Στα εγχειρίδιά τους, ρητορικής και κηρύγματος, λαμβάνεται υπόψη με αξιοσημείωτο τρόπο η επικοινωνιακή πλευρά της κηρυγματικής τέχνης, δημιουργώντας με σωματικές τεχνικές και διαλογικό ζωντάνεμα του λόγου συγκίνηση και προσοχή στο ποίμνιο, κάνοντας έτσι την ιερή διδαχή γοητευτική.

Το χριστιανικό κήρυγμα σήμερα δεν συγκεντρώνει την ιδιαίτερη προσοχή των μελετητών. Αντίθετα, η αφηγηματολογία των παραμυθάδων και πάσης φύσεως επαγγελματιών storytellers έχει τραβήξει το ενδιαφέρον των επικοινωνιολόγων και των θεατρολόγων, γιατί η τέχνη της αφήγησης εφάπτεται ώς ένα βαθμό και της υποκριτικής τέχνης.

Και το από άμβωνος κήρυγμα, στην εποχή πριν από τις τεχνολογικές επαναστάσεις, ήταν, οπωσδήποτε, ένα mass medium εξέχουσας σημασίας. Αλλωστε, η σημερινή Εκκλησία δίνει ολοένα και περισσότερη σημασία στην «όψιν» της λειτουργίας, μέρος της οποίας είναι το κήρυγμα. Τα πρότυπα των μεθόδων και στρατηγικών της δημιουργίας πυκνής επικοινωνίας με το ακροατήριο βρίσκονται, βέβαια, στην αρχαία ρητορική. Ωστόσο, στα μεταβυζαντινά εγχειρίδια υπάρχουν ολόκληρα κεφάλαια για την παραστατικότητα του λόγου, τις αποχρώσεις της φωνής, την εμφάνιση, τη στάση του σώματος και τις χειρονομίες του ιεροκήρυκα, τις εκκλήσεις προς το ακροατήριο, τη διάνθιση του μηνύματος με διηγήσεις, ενώ ο Καισάριος Δαπόντες δημιουργεί στη διαλογική αφήγηση της τραγικής ιστορίας του Ιεφθάε ολόκληρο δράμα.

Το εξαιρετικά καλογραμμένο βιβλίο περιέχει πρωτότυπο φωτογραφικό υλικό και παρά την πυκνή βιβλιογραφική τεκμηρίωση διαβάζεται με ευχαρίστηση. Η μελέτη ανοίγει νέους ορίζοντες για την ελληνική θεατρολογία, την ποιμαντική και ιστορία της Εκκλησίας. Αποδεικνύει πως σε μια εποχή χωρίς θέατρο στοιχεία παραστατικότητας βρίσκονται και στην εκκλησιαστική ρητορική, όπως υπάρχουν έντονα και στα λαϊκά αναγνώσματα σαν τον «Μπερτόλδο».

Η συγκεκριμένη έκδοση δεν εστιάζει μόνο το ενδιαφέρον ενός ευρύτερου κοινού, αλλά αποτελεί και μια ισχυρή ερευνητική ώθηση, ανοίγοντας ένα τελείως νέο πεδίο αναζητήσεων για μια σειρά από επιστήμες του πολιτισμού, οι οποίες στο εξωτερικό έχουν δημιουργήσει ήδη ένα επιστημονικό ρεύμα. Πάνω απ’ όλα, όμως, το βιβλίο αυτό είναι ένα απολαυστικό ανάγνωσμα, το οποίο οδηγεί τον αναγνώστη σε άλλες εποχές και νοοτροπίες, αλλά και στην εκκλησιαστική ιστορία του τόπου και σ’ ένα γλωσσικό στρώμα εκφραστικότητας που σήμερα πρέπει να θεωρηθεί χαμένο.

ΠΗΓΗ: Καθημερινή, 29/9/2013

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s