ΦΙΛΟΣ, ΠΑΡΘΕΝΟΣ, ΕΠΙΣΤΗΘΙΟΣ, ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΣ

Στις απόκρυφες πράξεις του ευαγγελιστή Ιωάννη αναφέρεται ότι ο Ιησούς εμπόδισε τον αγαπημένο του μαθητή τρεις φορές να παντρευτεί γυναίκα, και ότι παρέμεινε παρθένος, «καθαρός από μίξεως γυναικός». Στα συμπλέγματα Ιησού Ιωάννη οι μελετητές αναγνωρίζουν στο πρόσωπο του μαθητή μία παρθένο-νύμφη του Ιησού, ένα ον περισσότερο αγγελικό. Εδώ, πλέον, τα φύλα δεν ανταποκρίνονται στα κοινά στερεότυπα.  Bode-Museum Berlin. Σύνδεσμος εικόνας: http://www.sagen.at/fotos/showphoto.php/photo/34933/size/big

Είναι ο Ιωάννης. Ο ευαγγελιστής. Ο επιστήθιος φίλος του Ιησού. Σύμφωνα με μία παράδοση ο άγιος Ιωάννης ο ευαγγελιστής ήταν παντρεμένος και εγκατέλειψε τη γυναίκα του για τον Ιησού Χριστό. Σε απεικονίσεις του 14ου αιώνα τον βλέπουμε από τη μία πλευρά να απομακρύνεται από την σύζυγό του και από την άλλη να αναπαύεται στο στήθος του Ιησού. Εκείνη στέκεται ξαφνιασμένη στην αναχώρηση του συζύγου της, εκείνος φεύγει με ανάκατα συναισθήματα. Σε ξύλινες γλυπτές απεικονίσεις ο Ιωάννης εμφανίζεται ιδιαίτερα νέος και αγένειος να έχει γείρει στην πλευρά του δασκάλου, και να έχει κλεισμένα τα μάτια, ενώ ο Ιησούς με το αριστερό χέρι τού πιάνει τον ώμο και με το αριστερό αγγίζει τρυφερά τα δάχτυλα της δεξιάς παλάμης του αφοσιωμένου μαθητή.

christus-johannes-gruppe

Bayr. Nationalmuseum München. Σύνδεσμος εικόνας: http://www.sagen.at/fotos/showphoto.php/photo/27573/size/big/cat/

Ο Ιωάννης εγκαταλείπει τη γήινη ένωση με μια γυναίκα για να συνδεθεί με τον σαρκωμένο Θεό. Η ένωση αυτή είναι μοναδική και ξεχωριστή. Από τον ανθρώπινο έρωτα περνάει στον θείο έρωτα. Ναί, την εικόνα του Ιωάννη που βρίσκεται δίπλα στον Ιησού στον Μυστικό Δείπνο τη γνωρίζουμε από το Ευαγγέλιο (Ιω. 13. 23-24), στη σκηνή που αποκαλύπτει ποιος θα τον παραδώσει: τότε, ένας από αυτούς, ο μαθητής που αγαπούσε ο Ιησούς ήταν πεσμένος στον κόλπο του Ιησού.

anselm

Ο Ιωάννης εγκαταλείπει τη γυναίκα του (αριστερά) και βρίσκει καταφύγιο στην αγκαλιά του Ιησού (δεξιά). Ο Ιησούς είναι τελείως αγένειος. Στην επιγραφή της εικόνας σημειώνεται: «Σήκω, και άσε το στήθος της γυναίκας σου και αναπαύσου στο στήθος του Κυρίου Ιησού». Admont, Stiftsbibliothek, Xφ. 289, φ. 56.

Bible of Robert de Bello

Στο επάνω μέρος της μικρογραφίας εικονίζεται ο Ιωάννης ο ευαγγελιστής με κεφαλή αετού, που είναι το σύμβολό του. Ακριβώς από κάτω ο Ιωάννης έχει ανακλιθεί στον κόλπο του Ιησού. Πιο κάτω ο Ιησούς με τον Ιωάννη και μάλλον την Θεομήτορα ανάμεσά τους. Στη χαμηλότερη εικόνα σκηνή από τον γάμο της Κανά. Bible of Robertus de Bello, 1224-1253. Λονδίνο, Βρετανικό Μουσείο, Burney MS. 3, φ. 440″.

Αυτό το δίδυμο Ιησού και Ιωάννη εκφράζεται σε έναν νέο εικονογραφικό τύπο, όπου οι δύο μορφές απομακρύνονται από τα συμφραζόμενα του δείπνου. 25 έργα είναι γνωστά και έρχονται από τον 14ο αιώνα. Στη Γερμανία του 13ου αιώνα παρουσιάζεται η σύλληψη αυτή και ίσως σχετίζεται με έναν μυστικισμό της εποχής αλλά είναι πιθανόν να μην αναφέρεται στο ευχαριστιακό δείπνο αλλά να αντανακλά μια παράδοση που αφορά τη σχέση Ιησού και Ιωάννη. Το εικαστικό σύμπλεγμα των δύο μορφών ίσως αποδίδει ένα στερεότυπο αρσενικού προστάτη και ενός αδύναμου προστατευόμενου, ενώ άλλοι είδαν σε αυτό έναν γάμο, μία μυστική ένωση Ιησού και Ιωάννη, οι οποίοι αποδίδονται στους ρόλους των δύο συζύγων, του νυμφίου και της νύμφης. Πρόκειται για μια αγάπη που δεν περιορίζεται στο φύλο και μπορεί να ψηλαφηθεί στο Άσμα ασμάτων. Και βέβαια μπορεί να ερμηνευθεί αλληγορικά: ο Ιωάννης είναι το παράδειγμα του πιστού που βρίσκει την ειρήνη και την ανάπαυση στον Θεό.

Ας επισκεφθούμε για λίγο ένα μοναστήρι στη Στυρία, το Αdmond, όπου εγκαταβίωνε μια γυναικεία αδελφότητα. Εκεί, φυλάσσεται ένα χειρόγραφο του 12ου αιώνα που περιέχει ένα έργο του Άνσελμου του Καντέρμπερι και στις σελίδες του εικονίζεται το ίδιο θέμα: ο Ιωάννης εγκαταλείπει το σπίτι του για να ζήσει με τον Ιησού. Η επιγραφή λέει: «Σήκω, και άσε το στήθος της γυναίκας σου και αναπαύσου στο στήθος του Κυρίου Ιησού». Για το ζήτημα αυτό δεν γνωρίζω εάν έχει ασχοληθεί κάποιος στον τόπο μας. Γνωρίζω, όμως, πως υπάρχει ήδη μια αξιοσημείωτη βιβλιογραφία για το θέμα στην ευρωπαϊκή τέχνη. Και είναι ένα ζήτημα που έχει προσελκύσει τη λεγόμενη queer θεολογία. Μία θεολογία που προσβλέπει στο κυριακό αίτημα της αγάπης και επιθυμεί να δει το ανθρώπινο σώμα δίχως τους δογματισμούς τραυματισμούς και τις κακοποιήσεις που του έχει επιφέρει η ιστορική ιδελογικοποιημένη Εκκλησία αλλά και μια στρέιτ κυρίαρχη λογική που διατυπώνει την περί Θεού διδασκαλία και ποιμαντική.

Το κλειδί για την κατανόηση του ζεύγους Ιησού-Ιωάννη είναι η ιστορία του γάμου της Κανά. Ποιός ήταν ο γαμπρός στον γάμο που όλοι ξέρουμε για το θαύμα της μετατροπής του νερού σε κρασί; Ο Gerard Loughlin στο μελέτημά του «The End of Sex»* παρατηρεί κάτι σημαντικό: η Εκκλησία στην ιστορική της διάσταση αρνείται πρακτικές τις οποίες τιμά σε συμβολικό επίπεδο, σε προσευχές και παραβολές, θα έλεγα στην ποιητική της διατύπωση. Ο μελετητής μας λέει ότι ο Χριστός στην Κανά πηγαίνει και νυμφεύεται τον μαθητή του Ιωάννη γιατί αυτός είναι ο γαμπρός της γαμήλιας ένωσης. Με άλλα λόγια, μέσα στην χριστιανική παράδοση υπάρχουν παραδείγματα ομόφυλων ενώσεων τα οποία λειτουργούσαν αναγωγικά για τη σχέση Θεού και Εκκλησίας και μεταφορικά για τη σχέση ανθρώπινης ψυχής και Θεού.

Γαμήλιο συμπόσιο. Ο Ιησούς και ο Ιωάννης με τα σγουρά μαλλιά και χωρίς γένεια, με τη Θεοτόκο στα δεξιά του. Στα πρόσωπά τους διακρίνεται ιλαρότητα. Libellus for John the Evangelist (Upper Rhine πριν το 1493)
Öffentliche Bibliothek der Universität Basel (A.vi.38, fol.4r).

Bέβαια, θα αναρωτηθεί κανείς τι σχέση έχουν όλα αυτά με την ορθόδοξη παράδοση. Και σίγουρα μπορεί να προκαλούν αμηχανία ή να τα βαφτίσει κανείς δαιμονικά σε μια κοινωνία, όπως η δική μας, που διστάζει να μιλήσει για το σώμα και τις ανάγκες του και ο θεολογικός λόγος δεν αγγίζει περιοχές ενοχοποιημένες και απαγορευμένες. Σε κάθε περίπτωση θα ήταν ενδιαφέρον να αναζητήσει κανείς την εικόνα Ιησού και Ιωάννη, όπως παραδίδεται και ερμηνεύεται από τους πατέρες της Ανατολής. Η δική μου αφορμή για να γράψω αυτό το κείμενο είναι η συναξαριακή υπόμνηση ότι σήμερα, 26 Σεπτεμβρίου, γιορτάστηκε η μετάσταση του αγίου ενδόξου αποστόλου και ευαγγελιστή Ιωάννη, του επιστήθιου φίλου του Ιησού.

*Στην εισαγωγή της έκδοσης: Gerard Loughlin (επιμ.), Queer theology : rethinking the western body, Blackwell Publishing, 2007. Για το θέμα του ζεύγους Ιησού-Ιωάννη βλ. Otto Pächt, «The Illustration of the St. Anselm’s Prayers and Meditations», Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 19 (1956), 68-83, Robert H. Rough, «The Mystical Marriage of Jesus and John in the Art of the Fourteenth Century»,  V/2 (June 1979),  20-31.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s