CANIS MAJOR

Τὸ ὑπέρλαμπρο ἀστέρι τοῦ νυχτερινοῦ οὐρανοῦ. Εἶναι ὁ Σείριος. Ἢ ἀλλιῶς ὁ Ἄλφα τοῦ Μεγάλου Κυνός (Alpha Canis Majoris) κατὰ τοὺς ἀστρονόμους.

Ἔχει γίνει ἀντικείμενο προσοχῆς ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα. Ἔχει περιβληθεῖ μὲ μυστήριο σὲ ὅλους τοὺς πολιτισμούς, καὶ ἔχει σχετισθεῖ μὲ τὴ γονιμότητα, τὸν θάνατο καὶ τὴ γέννηση σὲ θρύλους καὶ ἱστορίες ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες καὶ τοὺς Ρωμαίους, τοὺς Αἰγύπτιους καὶ τοὺς Κινέζους, ἕως καὶ τοὺς μουσουλμάνους. Γιὰ παράδειγμα, στὴν Αἴγυπτο ὁ Σείριος συνδέεται μὲ τὰ νερὰ τοῦ Νείλου καὶ ἀντιπροσωπεύει στὸ οὐράνιο στερέωμα τὴ θεὰ Ἴσιδα, ἐνῶ ὁ σύζυγός της Ὄσιρις ἀπεικονίζεται μὲ τὸν ἀστερισμὸ τοῦ Ὠρίωνα. Στοὺς Κινέζους εἶναι ὁ οὐράνιος λύκος (Tsien Lang).

Ὁ ἀστρονόμος Πτολεμαῖος μὲ τὸν ὅρο κύων ἀναφέρεται τόσο στὸν Σείριο ὅσο καὶ στὸν ἀστερισμὸ τοῦ Μεγάλου Κυνός. Αὐτὸς ὁ Μέγας Κύων ἔχει θερμοκρασία 9400 βαθμοὺς Κ καὶ θεωρεῖται ὁ ὑπεύθυνος γιὰ τὸν καύσωνα τοῦ καλοκαιριοῦ. Ἀνοίγω τὸ μεγάλο Λεξικὸ τοῦ Δημητράκου καὶ διαβάζω ὅτι ἡ ἐπιτολή του, ἡ ἐμφάνισή του, δηλαδὴ στὸν ὁρίζοντα,  ὁρίζεται στὸ διάστημα 12 Αὐγούστου μὲ 12 Σεπτεμβρίου, σύμφωνα μὲ τὸ Ἰουλιανὸ ἡμερολόγιο (τὸ παλαιό).

Ἴσως εἴμαστε, ἀκόμη, στὴν ἐπιρροὴ αὐτοῦ τοῦ φαινομένου ποὺ εἶναι συνώνυμο μὲ τὴν κορύφωση τῆς θερμότητας στὴ γῆ.

Ἡ περίοδος αὐτὴ εἶναι γνωστὴ καὶ μὲ τὴ φράση «κυνικὰ καύματα». Γιὰ τοὺς Ἕλληνες ἡ ἐμφάνιση τοῦ Σείριου στὸν οὐρανὸ τοῦ θέρους συνδεόταν μὲ τὴ φωτιὰ καὶ τὶς ὑψηλὲς θερμοκρασίες στὴ γῆ ἀλλὰ καὶ στὸ ἀνθρώπινο σῶμα. Ἤδη ὁ Σείριος περιγράφεται στὴν Ἰλιάδα (Χ 25-32) τοῦ Ὁμήρου, ὅταν ὁ Ἀχιλλέας προετοιμάζεται γιὰ τὴ μάχη μὲ τὸν Ἕκτορα.

Πρῶτος ὁ γέρος Πρίαμος τὸν εἶδε στὴν πεδιάδα,
ὁλόλαμπρος νὰ χύνεται σὰν τ’ ἄστρο ποὺ προβάλλει
τὸ φῶς του καλοκαιρινὰ καὶ στὰ πολλὰ τ’ ἀστέρια
ἀνάμεσα φεγγοβολεῖ στὸ νυκτικὸ σκοτάδι,
ποὺ σκύλον τοῦ Ὠρίωνος τὸν ὀνομάζουν κι εἶναι
λαμπρότατ’ ἄστρο ἀλλὰ κακὸ στὸν οὐρανὸν σημεῖον
καὶ τοὺς βαριόμοιρους θνητοὺς μὲ θέρμες κατακαίει.
Τόσο κι ἐκείνου, ὡς ἔτρεχεν, ἀστράφταν τ’ ἄρματά του. (Μετάφραση: Ἰ. Πολυλᾶ)

Εἶναι ἀξιοπρόσεκτο ὅτι ἐδῶ ὁ Σείριος συνδέεται μὲ τὴ δυστυχία: εἶναι μὲ τὰ λόγια του «κακὸν σῆμα» καὶ φέρνει «πυρετό». Ἀκόμη, ὁ Ἠσίοδος καὶ ὁ Ἄρατος περιγράφουν τὴν ἐποχὴ ποὺ λάμπει ὁ Σείριος καὶ μιλοῦν γιὰ τὸν καύσωνα ποὺ προκαλεῖ. Δὲν ξεφεύγει οὔτε ἀπὸ τὴν προσοχὴ τοῦ Ἱπποκράτη γιὰ ἀσθένειες ποὺ ἐπιφέρει. Ὁ Εὐριπίδης στὴν Ἑκάβη (1104-5) μιλᾶ μὲ τὸ στόμα τοῦ Πολυμήστορα γιὰ πυρὸς φλογέας ποὺ ἐκτοξεύονται ἀπὸ τὰ μάτια τοῦ Σείριου.

Μὲ ἕναν παράξενο τρόπο ἐμπλέκονται οἱ σκύλοι στὴν ἐποχὴ αὐτή, ἡ ὁποία dog days ἀποκαλεῖται, στὰ ρωμαϊκὰ χρόνια dies caniculares.  Ξεκινώντας ἀπὸ τὸ ἴδιο τὸν Σείριο: «ἄστρον λεγόμενον καὶ κύων ἀνατέλλει καὶ συνδύνει μὲ τὸν Ἥλιον, ὁπόταν οὗτος εἶναι εἰς τὸν Λέοντα, ἤγουν εἰς ἐκεῖνον τὸν καιρὸν τοῦ Καλοκαιρίου, ὅτε συμβαίνουν τὰ σφοδρότερα καύματα. Ὅθεν, ἐπειδὴ τὰ καύματα ταῦτα ἀπεδίδοντο κοινῶς εἰς τὸ ἄστρον τὸ Σείριον, ὠνομάσθη καὶ Σειρίασις ἡ ἀπὸ τὴν μεγάλην καῦσιν τοῦ ἡλίου προξενουμένη φλόγωσις εἰς τοὺς ἀνθρώπους ἢ εἰς τὰ λοιπὰ ζῶα.»*

Ὁ Σείριος βρίσκεται νοτιοανατολικὰ τοῦ ἀστερισμοῦ τοῦ Ὠρίωνος. Ἡ θεογονία τοῦ δεύτερου λέει ὅτι εἶναι ὁ ἴδιος ὁ γίγαντας Ὠρίων. Μεταμορφώθηκε ἀπὸ τὸν Δία καὶ ἔγινε ἀστερισμὸς στὸν οὐρανὸ μετὰ ἀπὸ παράκληση τῆς Ἄρτεμης καὶ τῆς Λητῶς νὰ τὸν λυπηθεῖ καὶ νὰ τὸν τιμήσει. Αὐτὸ ἔγινε ὅταν ὁ Δίας θύμωσε μαζί του γιατὶ ὁ Ὠρίων ἦταν ἐπικίνδυνος γιὰ νὰ σκοτώσει ὅλα τὰ ἄγρια θηρία τῆς γῆς καὶ τὸν σκότωσε ὅταν τὸν τσίμπησε ἕνας τεράστιος σκορπιός. Οἰ δύο ἀστερισμοὶ ποὺ πλαισιώνουν τὸν Ὠρίωνα, ὁ Μέγας Κύων καὶ ὁ Μικρὸς Κύων, ἀντιπροσωπεύουν τὰ δύο πιστὰ σκυλιὰ τοῦ κυνηγοῦ γίγαντα. Ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα ἡ καταγωγὴ τοῦ Σείριου εἶναι ἀσαφὴς καὶ μία σειρὰ ἀπὸ προλήψεις καὶ δεισιδαιμονίες συνοδεύουν τὴν παρουσία τῶν ἀστεριῶν κυνῶν γιὰ τὰ χωράφια, ἀνθρώπους καὶ ζῶα.

sirius1

Ὁ Σείριος σὲ μορφὴ ἀφηνιασμένου σκύλου ποὺ θυμίζει λύκο. 9ος αἰ. Codex Vossianus Latinus. Leiden.

Μετὰ εἶναι ἡ σύνδεση ποὺ ὑπάρχει μὲ τὸν θεὸ ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο, τὸν κυνόμορφο Ἄννουβι. Εἶναι ἕνας θεὸς ποὺ θεωρεῖται ψυχοπομπός, ἔχει ἄμεση σχέση μὲ τὸν θάνατο. Ὁ Κέρβερος γιὰ τοὺς Ἕλληνες ἦταν ὁ φρουρὸς τοῦ Ἄλλου Κόσμου. Νά, μία πιθανὴ ἐξήγηση ὅτι αὐτὲς οἱ μέρες τοῦ σκύλου, μοιάζουν σὰν μία προσομείωση μὲ τὴν κόλαση τῆς ὁποίας ἡ πύλη εἶναι ὅπως τὰ σαγόνια τοῦ σκύλου.

Πάντως, ὑπῆρχε ἡ πίστη ὅτι κινδύνευαν οἱ σκύλοι ἀπὸ τὴν ἐπενέργεια τῶν ὑψηλῶν θερμοκρασιῶν καὶ μποροῦσαν νὰ πάθουν λύσσα. Κάτι ἀπὸ τὸ ὁποῖο κινδύνευε καὶ ὁ ἄνθρωπος ἐὰν δαγκωνόταν ἀπὸ ἀσθενῆ σκύλο. Ἀκόμη, ἡ λυκανθρωπία ἀποδίδεται στὰ ἀστέρια, καὶ στὴ Βόρεια Ἀμερικὴ ὁ Σείριος ἀποκαλεῖται ὁ φεγγαρίσιος σκύλος. Μέσα σὲ ὅλες τὶς παραδόσεις γιὰ τὸν σκύλο πλάι στὰ θετικά του χαρακτηριστικὰ συναντοῦμε καὶ ἕναν δαίμονα ποὺ ἀπειλεῖ τὸν ἄνθρωπο.

Canis MajorὉ Μάνος Χατζιδάκις βρῆκε στὸν Σείριο τὴν πιὸ κατάλληλη λέξη γιὰ νὰ προστατεύσει τὰ ὁράματά του. Ἔλεγε:

Οι συνεργάτες μου κι εγώ δεν παριστάνουμε τον Χριστό με τους Αποστόλους. Πιστεύουμε στην ακριβή εργασία, ασκούμεθα για να την πραγματοποιούμε και φυσικά την επιτυγχάνουμε. Ο Σείριος είναι ο ναός μας κι εμείς ιερείς του.

Ὁ ἀστερισμὸς αὐτὸς ἔγινε δισκογραφικὴ ἑταιρεία καὶ τόπος γιὰ συναντήσεις ἐξαίσιες.

Καὶ ἂν τὰ γράφω ὅλα αὐτὰ εἶναι γιατὶ ἔχουμε χάσει στὶς πόλεις τὸ προνόμιο τῆς νυχτερινῆς παρατήρησης στοὺς οὐρανούς. Καὶ τώρα ποὺ τὸ θέρος μᾶς χαιρετᾶ, τὴν ἐμπειρία αὐτὴ νοσταλγῶ.

* Γεώργιος Θεοχαρόπουλος, Ὀνομαστικὸν τετράγλωσσον γαλλαγγλογραικελληνικόν, Μόναχο 1834, σ. 48.  Γιὰ τὸ θέμα βλ. R. Long, «How the Dog Got Its Days: A Sceptical Inquiry Into Traditional Star and Weather Lore», Eastern Folklore XLIII, 1984, σσ. 256-264. Jay B. Holberg, Sirius Brightest Diamond in the Night Sky, Springer, Chichester, UK, 2007.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s