ΒΑΚΧΟΣ ΕΠΙ ΑΜΒΩΝΟΣ

Ἀφιερωμένο στὸν Γιῶργο Φριντζήλα, τὸν Διόνυσο τῶν Βακχῶν σὲ σκηνοθεσία Μάρθας Φριντζήλα!

Κυριολεκτικά, ὁ θεὸς Διόνυσος στὸ λογεῖο τοῦ ἱεροῦ ναοῦ! Εἶναι μία ἀνάγλυφη παράσταση ποὺ αἰφνιδιάζει καμωμένη ἀπὸ ἐλεφαντόδοντο ποὺ κοσμεῖ τὸν μεσαιωνικὸ ἄμβωνα στὸν καθεδρικὸ ναὸ τοῦ Ἄαχεν. Ὁ Διόνυσος ἐμφανίζεται τυλιγμένος ἀπὸ τὰ κλήματα.

Ἄαχεν. Ἄμβωνας καθεδρικοῦ ναοῦ. Διόνυσος. Στὴν ἄλλη πλευρὰ τοῦ ἄμβωνα ὑπάρχει παρόμοιο ἀνάγλυφο τοῦ Διονύσου ποὺ σημαίνει ὅτι ὑπῆρχε κοινὸ πρότυπο γιὰ τὴν ἀπεικόνιση.

Ἄαχεν. Ἄμβωνας καθεδρικοῦ ναοῦ. Διόνυσος. Στὴν ἄλλη πλευρὰ τοῦ ἄμβωνα ὑπάρχει παρόμοιο ἀνάγλυφο τοῦ Διονύσου ποὺ σημαίνει ὅτι ὑπῆρχε κοινὸ πρότυπο γιὰ τὴν ἀπεικόνιση.

Προσέχω πῶς πέφτουν τὰ φύλλα τοῦ ἀμπελιοῦ στὸ πρόσωπο. Σὰ νὰ εἶναι πλόκαμοι ἀπὸ τὴν κόμη τοῦ Διονύσου.  Προφανῶς ἔχουμε ἐνώπιόν μας μία ἐπανερμηνεία παγανιστικῶν καλλιτεχνικῶν ἔργων ἀπὸ χριστιανοὺς λάτρεις τοῦ ἀρχαίου κόσμου. Δίχως, ὡστόσο, τὸ χάραγμα ἑνὸς σταυροῦ ἐπάνω στὸ ἀντικείμενο, ὅπως ἔχει γίνει σὲ ἀρχαῖα ἀγάλματα καὶ ἀνάγλυφα ποὺ χρησιμοποιήθηκαν σὲ ἐκκλησιαστικὰ συμφραζόμενα. Καὶ δίχως φόβο γιὰ τὴν παράσταση τοῦ ἐντελῶς γυμνοῦ ἀθλητικοῦ σώματος.

Τὸ κρασὶ ἀναφέρεται ρητὰ στὶς Βάκχες ὡς τμῆμα τῆς διονυσιακῆς λατρείας, ὅπου, μεταξὺ τῶν θαυμάτων ποὺ μαρτυροῦνται, ἡ γῆ ρέει κρασὶ καὶ γάλα. Τὸ ἴδιο τὸ κρασὶ εἶναι εὐλογία τοῦ Διονύσου γιατὶ νικάει τὴ λύπη καὶ δίνει χαρά: «ἔδωσε στοὺς θνητοὺς τὴν παυσίλυπον ἄμπελον» (Βάκχες 772). Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, στὴ χριστιανικὴ τέχνη τὸ ἀμπέλι δὲν ἔχει ἁπλὰ διακοσμητικὴ ἀξία ἀλλὰ λειτουργεῖ ὡς θεμελιακὸ σύμβολο τῆς Ἐκκλησίας ὡς ζωντανοῦ ὀργανισμοῦ: κοινωνίας Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων. Βάση γιὰ τὴν ἀλήθεια αὐτὴ εἶναι ἡ ἀποκαλυπτικὴ φράση τοῦ Ἰησοῦ: «Ἐγὼ εἶμαι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή. Ἐσεῖς εἶστε τὰ κλήματα. Ὁ Πατέρας μου εἶναι ὁ γεωργός. (Ἰωάν. 15, 1-18)  Τὸ κρασί, παραπέμπει ἀπευθείας στὸ αἷμα τοῦ Θεανθρώπου, ὅπως ἔχει παραδοθεῖ στὸν Μυστικὸ Δεῖπνο. Ἐδῶ βασίζεται καὶ ἡ Θεία Εὐχαριστία, ὅπως καὶ ἡ ἀντίληψη ποὺ ἀξιοποιεῖ ἀγροτικὲς εἰκόνες θερισμοῦ γιὰ τὰ ἔσχατα καὶ τὴν τελικὴ κρίση.

Ἀπὸ πολὺ νωρὶς ἡ χρήση τοῦ κρασιοῦ σὲ παγανιστικὲς λατρεῖες ἔθεσε σὲ ἐγρήγορση τοὺς χριστιανοὺς καλλιτέχνες ἀφοῦ ἔπρεπε νὰ περάσει τὸ μήνυμα ὅτι ὅσα φαίνονται ἴδια δὲν εἶναι ἀκριβῶς ἔτσι. Καὶ αὐτὸ γιατὶ τὰ σύμβολα τῶν χριστιανικῶν κοινοτήτων ἔμοιαζαν μὲ τὰ σὐμβολα τῶν μυστηριακῶν κοινοτήτων ποὺ εἶχαν στὸ ἐπίκεντρο θάνατο καὶ ἀνάσταση μίας θεότητας. Ἔπρεπε νὰ γίνει μία ὁριοθέτηση, ὥστε νὰ διαμορφωθεῖ μία ἄλλη ταυτότητα. Ὁ εὐαγγελικὸς λόγος γιὰ τὸν σκοπὸ αὐτὸ παρεῖχε μία ἔγκυρη βάση. Οἱ δανεικὲς θύραθεν εἰκόνες μποροῦσαν νὰ ἀνακαινιστοῦν καὶ νὰ ἀποκτήσουν νέο νόημα. Μία ἐπιγραφὴ (ἴσως καὶ ἡ παλαιότερη) στὴν Πάφο, στὴ χριστιανικὴ βασιλικὴ τῆς Χρυσοπολίτισσας δίνει τὸν τίτλο σὲ μία σύνθεση μὲ σταφύλια καὶ ἄμπελο ποῦ βασίζεται στὴ φράση τοῦ Ἰωάννη.

Ψηφιδωτὸ ἀπὸ τὴ βασιλικὴ τῆς Χρυσοπολίτισσας. c. 4ος αἰώνας.

Ψηφιδωτὸ ἀπὸ τὴ βασιλικὴ τῆς Χρυσοπολίτισσας. c. 4ος αἰώνας.

Πολὺ ἀργότερα, σὲ μία ἐποχὴ ποὺ γίνονται προσπάθειες γιὰ τὴν ἕνωση τῶν Ἐκκλησιῶν, ὁ περίφημος ζωγράφος Ἄγγελος δίνει τὸν 15ο αἰώνα ὑπόσταση στὸ ἴδιο θέμα μὲ τὴ δημιουργία ἑνὸς εἰκονογραφικοῦ τύπου ὅπου πρωταγωνιστεῖ τὸ σῶμα  τοῦ Ἰησοῦ. Ἡ ἄμπελος δὲν εἶναι μόνο ἕνα δένδρο ἀλλὰ εἶναι ὁ ἴδιος ὁ γιὸς τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἄμπελος εἶναι ἡ Ἐκκλησία καὶ τὰ κλαδιά της εἶναι οἱ Ἀπόστολοι. Ξεχωριστὴ θέση ἔχουν ὁ Πέτρος καὶ ὁ Παῦλος. Ὅλοι ὅμως μαζὶ σὲ ἕνα δίκτυο κοινωνίας μὲ τὴν κοινὴ ρίζα. Τὸ θέμα αὐτὸ τὸ συναντᾶμε ἀργότερα στὴ μνημειακὴ ζωγραφική, στὰ ξυλόγλυπτα τέμπλα, σὲ ἄμφια καὶ λειτουργικὰ σκεύη συνδέοντας τὴν ἄμπελο μὲ τὴν Θεία Εὐχαριστία καὶ τὴ λειτουργικὴ ζωή.*

Χριστὸς ἡ Ἄμπελος. 15ος αἰώνας. Ἐνορία Μαλλῶν, Μητρόπολη Πέτρας, Κρήτη.

Χριστὸς ἡ Ἄμπελος. 15ος αἰώνας. Ἐνορία Μαλλῶν, Μητρόπολη Πέτρας, Κρήτη.

Ἐπιστρέφω στὸν ἄμβωνα ἀπὸ τὸν καθεδρικὸ τοῦ Ἄαχεν. Πλάι στὸν Διόνυσο στὶς ἄλλες πλάκες τῆς διακόσμησης συνυπάρχουν ἡ Ἴσιδα καὶ Νηρηίδες.

Ὁ χρυσὸς ἄμβωνας στὸν καθεδρικὸ τοῦ Ἄαχεν.

Ὁ χρυσὸς ἄμβωνας στὸν καθεδρικὸ τοῦ Ἄαχεν. Κοσμεῖται μὲ τὴ μορφὴ τοῦ Διονύσου, ἀρχαιοελληνικοῦ θεοῦ τοῦ θεάτρου.

Πρόκειται γιὰ ἀνάγλυφα ἀπὸ ἐλεφαντόδοντο τῆς ὕστερης ἀρχαιότητας (6ος αἰ.) ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια. Δωρήθηκαν στὸ ναὸ ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἑρρίκο Β´, στὶς ἀρχὲς τοῦ 11ου αἰώνα. Ὁ χρυσοποίκιλτος ἄμβωνας εἶναι στολισμένος μὲ πολύτιμες πέτρες ποὺ προέρχονται ἀπὸ τὴν ἀνηψιὰ τοῦ Ἰωάννη Τσιμισκῆ, πριγκίπισσα Θεοφανώ, ἡ ὁποία τὸ 972 φθάνει στὴ Δύση καὶ παντρεύεται στὴ Ρώμη 14  Ἀπριλίου, τὸν γερμανὸ αὐτοκράτορα Ὄθωνα.

Παρατηρῶ γιὰ τελευταία φορὰ τὸν Διόνυσο μὲ τὰ κλήματα. Ὁ ἀρχαῖος θεὸς τῆς βλάστησης καὶ τῆς ζωῆς ἀποκαλεῖται Ἔνδενδρος, Δενδρεύς, Δενδρίτης καὶ Σκυλίττας (ποὺ σημαίνει τῆς ἀμπέλου, κατὰ τὸν Ἡσύχιο: σκυλλίς= κληματίδα). Κοιτῶ ξανὰ τὸν Χριστὸ στὴν εἰκόνα τοῦ Ἀγγέλου. Σὲ ἕνα περιβάλλον πλήρους ἀνθοφορίας, τὸ σῶμα του εἶναι ἕνα μὲ τὴν ἄμπελο. Βλέπω ὁ κορμὸς τοῦ δέντρου νὰ εἶναι ὁ κορμὸς τοῦ Θεανθρώπου ποὺ εὐλογεῖ μὲ τὰ δύο του χέρια τὸν θεατή, ἐνῶ τὸ ἀνοιχτὸ εὐαγγέλιο συνοψίζει τὴν οὐσία: «Ἐγὼ εἰμὶ ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα καὶ ὁ πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστι. πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ μὴ φέρον καρπόν». Δὲν ἔχουμε μπροστά μας ἕνας Χριστό, κυριολεκτικά, ἔνδενδρο;

*Βλ. Apostolos Mantas, «The Iconographical Subject »Christ the Vine» in Byzantine and Post-byzantine Art», Δελτίον τῆς Χριστιανικῆς Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας, Τόμος ΚΔ’ (2003), σελ. 347-360.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s