ΕΓΩ ΣΗΜΕΡΟΝ ΥΠΑΓΩ

Ἕνας δραματικὸς ὕμνος γὰ τὴν ἔξοδο τῆς Παναγίας ἀπὸ τὴ γῆ. Εἶναι γραμμένος ἀπὸ τὸν Καισάριο Δαπόντε. Στὴν τελευταία μου ἐργασία γιὰ τὸ κήρυγμα ἔχω ἀφιερώσει τὸ τρίτο μέρος στὸν σκοπελίτη λόγιο καὶ ἁγιορείτη μοναχὸ στὰ τέλη τῆς ζωῆς του. Καὶ ἐπανέρχομαι, σήμερα, Δεκαπενταύγουστο του 2013, σὲ αὐτόν, τὸν μοναδικὸ ποιητὴ τοῦ 18ου αἰώνα.

Ὁ Δαπόντες εἶναι ἕνας μοναδικὸς performer τῆς ἀφήγησης. Στὸ κείμενο ποὺ ἀναφέρομαι κηρύττει μὲ ἕναν τρόπο ποὺ τὸν φέρνει πλησιέστερα σὲ ἕναν λαϊκὸ βάρδο, παρὰ σὲ ἕναν τυπικὸ ἱεροκήρυκα. Θέμα του: ὁ θάνατος καὶ ἡ ταφὴ τῆς Παναγίας.

Στὸν ὕμνο 90* γιὰ τὴν Κοίμηση ὁ Δαπόντες ξεκινάει μιλώντας μὲ ταπείνωση γιὰ τὸν ἁμαρτωλὸ ἑαυτό του ταυτίζοντας τοὺς ὕμνους του μὲ τὸ μύρο τῆς πόρνης, ὥσπου ξαφνικὰ ἀκούει ἤχους ποὺ τὸν ἀναστατώνουν. Στὴ συνέχεια βλέπει μιὰν ὀπτασία: συγκεντρώνονται νέφη φωτεινά, ἐπάνω στὰ ὁποῖα βρίσκονται οἱ μαθητὲς τοῦ Χριστοῦ, οἱ ὁποῖοι ἔφθασαν στὸ σπίτι τῆς Παρθένου Μαρίας. Ἡ Παναγία κάθεται σὰ βασίλισσα ἐπάνω σὲ ἕνα κρεββάτι, τὴν περικυκλώνουν οἱ μαθητὲς πικραμένοι καὶ δακρυσμένοι, περιμένοντας νὰ τοὺς μιλήσει. Καὶ τοὺς λέει ὅτι πρόκειται νὰ ἀφήσει τὸν κόσμο. Ἀκολουθοῦν μονόλογοι τῶν κορυφαίων Ἀποστόλων Πέτρου, Παύλου καὶ Ἰωάννη. Στὸ τέλος φθάνει ὁ Ἰησοῦς γιὰ νὰ τὴν παραλάβει καὶ μένει τὸ σῶμα τῆς μητέρας του στὴ γῆ γιὰ νὰ ταφεῖ. Ἡ ἀφήγηση εἶναι τολμηρή: οἱ Ἀπόστολοι βλέπουν ὅτι τὸ σῶμα εἶναι πραγματικὰ νεκρό, δὲν ἀναπνέει καὶ εἶναι κρύο. Τὸ θάβουν μὲ ἀρὠματα. Στὸ τέλος τὸ θαῦμα: Τρεῖς μέρες μετὰ ὁ Θωμᾶς βρίσκει ἄδειο τὸ μνῆμα. Περνῶ στὸ κείμενο τοῦ Δαπόντε τὸ ὁποῖο εἶναι πλῆρες δραματικῆς ἐντάσεως.

Πάνω σὲ νεφέλες (ποὺ μοιάζουν στὴν εἰκόνα μὲ διαστημόπλοια) ἔφθασαν στὸ σπίτι τῆς Παναγίας οἱ δώδεκα Ἀπόστολοι. Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Γεωργίου Κλόντζα. Τρίπτυχο, 16ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας. (Κάντε κλὶκ στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ τὴ δεῖτε μεγαλύτερη).

Πάνω σὲ νεφέλες (ποὺ μοιάζουν στὴν εἰκόνα μὲ διαστημόπλοια) ἔφθασαν στὸ σπίτι τῆς Παναγίας οἱ δώδεκα Ἀπόστολοι. Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Βίκτωρος. 17ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας. (Κάντε κλὶκ στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ τὴ δεῖτε μεγαλύτερη).

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΣΠΙΤΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

Ὁ χῶρος συνάντησης τῶν Ἀποστόλων εἶναι λαμπρὸς ἀπὸ τὴν ἐμφάνιση ὑπερκόσμιων δυνάμεων.

Ἡ δὲ Παναγία Κόρη, ἡ Μητέρα τοῦ φωτός,

Ἐξ ἧς πρώην ἐγεννήθη Ἥλιος ὁ νοητός.

Ἐπὶ κλίνης καθημένη, ὥσπερ μία βασιλίς,

Μετ᾽ ἀρρήτων τε χαρίτων, καὶ φαιδρότητος πολλῆς.

Ἄνωθεν εἰς τὴν ὁποίαν ἔβλεπα πλὴν ἀμυδρὰ

Μυριάδες κ᾽ ἐπετοῦσαν ἄστρα φῶτα ἱερά.

Μὲ λεπτὴν κάποιαν θέρμην, καὶ ὀλίγον ἀσθενής,

Καὶ κειμένη ἐπὶ κλίνης, καὶ ἐπί τινος στρωμνῆς.

Ὑπεδέχετο τοὺς Θείους Ἀποστόλους μὲ χαράν,

Μὲ φωνὴν πολλὰ πραεῖαν, καὶ μὲ ὄψιν ἱλαράν.

Ὡς τὰ τέκνα της ἡ Μήτηρ, ὡς πατέρας τοὺς Υἰούς,

Ὡς Βασίλισσα οἰκείους μεγιστάνας γηραιούς.

Οἱ δὲ πάντες προσπεσόντες, προσεκύνουν, ὡς εἰκός,

Τῇ Μητρὶ τοῦ Βασιλέως λίαν εὐλαβητικῶς.

Καὶ περιϊστάντες κύκλῳ, ὥσπερ εἰς Βασιλικὴν

Κλίνην, καὶ χρυσῆν καθέδραν, κατὰ τάξιν δουλικήν.

Πλὴν περίλυποι οἱ πάντες, πικραμένοι δυνατά,

Καὶ μὲ μάτια κλαμένα, καὶ μὲ χέρια σταυρωτά.

Περιέμενον ν᾽ ἀκούσουν, πρὸς παράκλησιν κοινήν

Τὸ βασιλικόν της στόμα, καὶ τὴν θείαν της φωνήν.

Ἦσαν καί τινες γυναῖκες ἐκεῖ ὅλες ταπεινές Καὶ συνεσταλμένες ὅλες, καὶ παραπολλὰ σεμνές. Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Γεωργίου Κλόντζα. Τρίπτυχο. Τὸ πίσω φύλλο, 16ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας. (Κάντε κλὶκ στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ τὴ δεῖτε μεγαλύτερη).

Ἦσαν καί τινες γυναῖκες ἐκεῖ ὅλες ταπεινές
Καὶ συνεσταλμένες ὅλες, καὶ παραπολλὰ σεμνές.
Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Γεωργίου Κλόντζα. Τρίπτυχο. Τὸ πίσω φύλλο, 16ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

Ἡ Παναγία ἀποκαλεῖ τοὺς Ἀποστόλους πνευματικὰ τέκνα τοὺς ἐξηγεῖ ὅτι σήμερα ὑπάγει ἀπὸ τὰ Κοσμικά, ἐγκαταλείπει τὸν κόσμο καὶ πηγαίνει στοὺς οὐρανούς, καὶ τοὺς ἀποκαλύπτει τὸ μυστήριο: ἡ ἴδια θὰ ζήσει αἰώνια ἐν τῷ Υἱῷ της, ἄρα καὶ ἐκεῖνοι θὰ ζήσουν μαζί της καὶ μὲ τὸν Χριστὸ παντοτινά. Σὲ ὅλα ὑπάρχει μία οἰκονομία ποὺ συνδέεται μὲ τὸ σχέδιο τῆς σωτηρίας. Εἴμαστε φτιαγμένοι γιὰ νὰ ζήσουμε αἰώνια. Τὰ τελευταῖα της λόγια στὸν γιό της εἶναι μία παράκληση γιὰ τοὺς μαθητές, νὰ τοὺς παρηγορήσει, καὶ στὴ συνέχεια λέει ὅτι ἔρχεται πρὸς Ἐκεῖνον.

Ἀμέσως, μετά, ὁ Πέτρος ξεσπάει «μὲ δάκρυα στὰ μάτια»:

ΠΕΤΡΟΣ

Μῆτερ τοῦ Παμβασιλέως, καὶ Βασίλισσα ἡμῶν

Εὐαγγέλιον τοῦ κόσμου καὶ διήγημα ἐμόν.

Σὺ λοιπὸν τώρα πηγαίνεις εἰς αὐτοὺς τοὺς Οὐρανούς,

Καὶ χωρίζεσαι, μακρύνεις, μᾶς ἀφίνεις ὀρφανούς;

Ἄπιθι εἰς τὰ δικά σου τὰ βασίλεια ἐκεῖ,

Διατὶ ἡ βασιλεία δὲν σοῦ εἶναι κοσμική.

Διατὶ ἀνίσως ἦτον, ἔχῃ ἤθελες ἐν γῇ

Καὶ αὐτόν σου τὸν Υἱόν σου Βασιλέα ἐναργῆ.

Ἀκολουθεῖ ὁ Παῦλος ποὺ δὲν θέλει νὰ χωριστεῖ ἀπὸ τὴν Παρθένο:

ΠΑΥΛΟΣ

Πάναγνε, ἀπηλογᾶται, ἡ ἀγάπη ἡ ἐμή,

Δὲν χωρίζω, δὲν μακρύνω ἀπὸ σοῦ μιὰ πιθαμή.

Θέλει σὲ ἀκολουθήσει ἕως ἄκρου Οὐρανοῦ,

Ὄχι πλέον ἕως τρίτου, ἢ τετάρτου ταπεινοῦ,

Ὅπου καὶ ἐὰν ὑπάγῃς, ἕως οἴκου τοῦ Θεοῦ,

Ἕως τοῦ φρικτοῦ ἐκείνου ἀπροσίτου τοῦ Ναοῦ.

Διὰ νὰ ἰδῶ τὰς τάξεις πάσας τὰς Ἀγγελικάς,

Ὅπου σὲ προϋπαντοῦσι μὲ ᾠδὰς χαρμονικάς,

Καὶ τὸν Ἰησοῦν ἐστῶτα δεξιᾷ Θεοῦ Πατρός

Πρὸς ὑποδοχὴν τῆς θείας καὶ γλυκείας του Μητρός.

Οἱ Ἀπόστολοι βλέπουν ὅτι τὸ σῶμα τῆς Παναγίας εἶναι πραγματικὰ νεκρό, δὲν ἀναπνέει καὶ εἶναι κρύο. Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Βίκτωρος. 17ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας. (Κάντε κλὶκ στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ τὴ δεῖτε μεγαλύτερη).

Στὴν Κοίμηση ἡ Παναγία εἰκονίζεται μὲ τὰ μάτια κλειστά. Οἱ Ἀπόστολοι ἀγγίζουν τὸ σῶμα της καὶ βλέπουν ὅτι  εἶναι πραγματικὰ νεκρό, δὲν ἀναπνέει καὶ εἶναι κρύο.
Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Βίκτωρος. 17ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας. (Κάντε κλὶκ στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ τὴ δεῖτε μεγαλύτερη).

Ὁ Ἰωάννης πέφτει στὸ στῆθος τῆς Παναγίας, καὶ μὲ ἀγωνία λέει:

ΙΩΑΝΝΗΣ

Μῆτερ μου, καὶ Δέσποινά μου, ποῦ μ᾽ αφίνεις μοναχόν;

Ἔπαρέ με καὶ ἐμένα. Ἔπαρέ με τὸν πτωχόν.

Νἆμαι μὲ τὸν ἀδελφόν μου, νὰ μὲ ἔχεις καὶ ἐκεῖ,

Ὡς καθὼς ἐδῶ μὲ εἶχες, ὥσπερ τέκνον σου γλυκύ.

Νἆμεσθεν μαζὶ κοἱ δύο κατὰ πάντα τὸν καιρὸν

Ἐκεῖνος ἐκ δεξιῶν σου, ἐγὼ ἐξ ἀριστερῶν.

Παρεστῶτες παρεστῶσαν εἰς τὸν θρόνον τοῦ Θεοῦ,

Ὡς Βασίλισσαν ἁπάντων καὶ Μητέρα τοῦ Υἱοῦ.

Ταῦτα λέγων, ἐφιλοῦσε καὶ τὰς χεῖρας της ὁμοῦ,

Κ᾽ ἔτρεχαν τὰ μάτιά του, ὥσπερ ρεῖθρα ποταμοῦ.

Μαζὶ ἔκλαιγαν ὅλοι οἱ παρόντες, καὶ ὁ Δαπόντες, ἀκόμη καὶ ἡ Παναγία ὥσπου ἀκούγονται μελωδίες:

Ὅταν μόνον καὶ ἀκούω μίαν τόσον μουσικήν,

Μουσικὴν θελκτικωτάτην, ὑπὲρ πᾶσαν κοσμικήν,

Σὰν ἀπάνω στὸν ἀέρα, εἰς τὰ νέφη τοῦ Οὐρανοῦ,

Μὲ ἀνεκδιήγητόν μου ἡδονὴν τοῦ ταπεινοῦ.

Δὲν ἐπρόφθασα ἀκόμη ν᾽ ἀνανεύσω νὰ ἰδῶ

τ᾽ εἶναι ὁποὺ μελωδοῦσι,νὰ χαρῶ τὸν μελῳδό,

Καὶ θωρῶ ταῖς μυριάδες τῶν ἀΰλων οὐσιῶν,

Ὁποὺ εἶναι ἀενάως ἔμπροσθεν εἰς τὸν Θεόν,

Καὶ ἐγέμισεν ὁ οἶκος καὶ Ἀγγέλων καὶ φωνῶν,

Καὶ εὐωδιῶν, καὶ φώτων, καὶ Ἁγίων ἡδονῶν.

Καὶ ἐν μέσῳ τούτων πάντων, φρίττω, τρέμω νὰ μιλῶ.

Τὸν Δεσπότην τῶν Ἀγγέλων, καὶ ἐν θρόνῳ ὑψηλῷ.

Καὶ εὐθὺς ἡ Παναγία ἐκεῖ πέφτει προσκυνεῖ

Τὸν Θεὸν μας καὶ Υἱόν της τοῦτον τὸν μονογενῆ,

Ἡμῶν πάντων προσπεσόντων, γυναικῶν καὶ Μαθητῶν

Ἕως γῆς, ἕως ἐδάφους, ἕκαστος γονυπετῶν.

Προσκυνῶντας δὲ ἡ Μήτηρ, εἶπεν, Ἄγιε Θεέ,

Εἰς τὰς χεῖρας σου τὸ Πνεῦμα παρατίθημι υἱέ.

Καὶ εἰς τοὺς Οὐρανοὺς ἀπῆλθε μετὰ δόξης θεϊκῆς,

Καὶ μετὰ δορυφορίας πάσης τῆς Ἀγγελικῆς.

Οἱ δὲ Μαθηταὶ ἰδόντες ἄπνουν, κρύο καὶ νεκρὸν

Τὸ πανάσπιλόν της σῶμα, τῆς ζωῆς τὸν θησαυρόν,

Ἐνταφίασαν λαβόντες, ὄντας χάριτος μεστόν,

Μὲ ἀρώματα, καὶ ὕμνους, ὡς ἀτήτης τὸν Χριστόν.

Ἦλθεν ὁ Θωμᾶς τὴν τρίτην, τρέχει νὰ τὸ ἀσπασθῇ,

Πλὴν αὐτὴ ὡς ὁ Υἱός της, εἶχε καὶ ἀναστηθῇ.

Ἡ ἔκφραση τῶν συναισθημάτων στὸ ἐπίγειο τέλος τῆς Παναγίας διατυπώνονται μὲ ἔντονο τρόπο. Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Γεωργίου Κλόντζα. Τρίπτυχο. Τὸ πίσω φύλλο, 16ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας. (Κάντε κλὶκ στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ τὴ δεῖτε μεγαλύτερη).

Ἡ ἔκφραση τῶν συναισθημάτων στὸ ἐπίγειο τέλος τῆς Παναγίας διατυπώνονται μὲ ἔντονο τρόπο. Οἱ μαθητὲς ἀγγίζουν τὸ κρεββάτι καὶ ἀναλογίζονται τὸ γεγονός. Tὰ πάντα βρίσκονται σὲ μία ἔνταση ποὺ ἰσορροπεῖ παράξενα μὲ τὴν ἐμφάνιση τοῦ Ἰησοῦ ποὺ παίρνει στὰ χέρια του τὸ πνεῦμα τῆς μάνας του.
Λεπτομέρεια ἀπὸ τὴν Κοίμηση τοῦ Γεωργίου Κλόντζα. Τρίπτυχο. Τὸ πίσω φύλλο, 16ος αἰ. Ἑλληνικὸ Ἰνστιτοῦτο Βενετίας. (Κάντε κλὶκ στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ τὴ δεῖτε μεγαλύτερη).

Ἀπὸ ποῦ ἐμπνέεται ὁ Δαπόντες; Ἀπὸ τὴν εἰκόνα τῆς Κοίμησης ἢ ἀπὸ τὰ πατερικὰ κείμενα; Σίγουρα καὶ ἀπὸ τὶς δύο πλούσιες πηγές. Καὶ βέβαια, πολὺ πίσω ἀπὸ ὅλα ὑπάρχει τὸ ἀπόκρυφο κείμενο τοῦ Ψευδο-Ιωάννη Θεολόγου Λόγος εἰς τὴν Κοίμησιν τῆς ἁγίας Θεοτόκου (5ος-6ος αἰ.). Ὁ Δαπόντες γνωρίζει τὶς τεχνικὲς τῆς ἐκκλησιαστικῆς ρητορικῆς, εἶναι δεινὸς χειριστὴς τοῦ δεκαπεντασύλλαβου καὶ μποροῦσε, ὡς ποιητής, νὰ ἀνασυνθέσει ἐλεύθερα ἱστορίες. Ἂς μὴν ξεχνᾶμε, ὅμως, ὅτι τὴν περίοδο ποὺ ἐκδίδεται τὸ βιβλίο, τὸ 1771, ἤδη ἐγκαταβιώνει στὴ Μονὴ Ξηροποτάμου, στὸν Ἄθωνα, ὡς Κωνσταντίνος. Σὲ ἕνα περιβάλλον,  ὅπου ἡ λατρεία τῆς Μαρίας εἶναι θεσμός, σὲ ἕναν τόπο ποὺ ἐπίσημα ἔχει ἀνακηρυχτεῖ κῆπος της. Καὶ τὸ πρόσωπό της συμπεριλαμβάνει ὅλους τοὺς συμβολισμοὺς τῆς τρυφερῆς μάνας Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων.

Πέρα ἀπὸ τὰ θεολογικὰ θέματα ποὺ ἀναπτύσσονται μὲ ἕναν ἰδιαίτερο φιλικὸ τρόπο πρὸς τὸν ἀναγνώστη (ὅπως ἡ περιγραφή της ὡς βασίλισσας καὶ ὁ ρόλος στὸ μεσσιανικὸ σχέδιο), μοῦ ἀρέσει ὁ ρεαλισμὸς στὴ γραφή, καὶ στὶς ἀνθρώπινες διαστάσεις ποὺ ἔχουν τὰ πρόσωπα τῆς ἱστορίας: τονίζεται ὁ ρόλος τῆς Μητέρας, ἡ Παναγία εἶναι «ὀλίγον ἀσθενής», οἱ Ἀπόστολοι πικραμένοι θρηνοῦν τὴν ὀρφάνια τους. Παρόλο ποὺ ξεκινᾶ τὸν ὕμνο καὶ προαναγγέλει ὅτι θὰ ἀποδοθεῖ μὲ εὔθυμη φωνή.

Ἀκόμη, προσέχω τὸν τρόπο ποὺ ἐμπλέκεται ὁ Δαπόντες μέσα στὴν ἱστορία του. Εἶναι ὁ ἴδιος παρὼν στὸ δρώμενο. Καὶ ἔτσι κάνει καὶ ἐμᾶς συμμέτοχους. Στὶς νεφέλες, στὰ δάκρυα καὶ στὶς ἅγιες ἡδονές!

ΙΩΣΗΦ ΒΙΒΙΛΑΚΗΣ

* Στὴν ἔκδοση: Ἐγκόλπιον λογικὸν τουτέστιν ὕμνοι εἰς τὴν πανύμνητον Θεοτόκον, καὶ εὐχαὶ διὰ στίχων διαφόρων μετρῶν τε καὶ μελῶν, ποιηθέντες εἰς ὠφέλειαν, καὶ χαρὰν τῶν μετ’ εὐλαβείας ἀναγινωσκόντων. Παρὰ Ἀντωνίω τῷ Βόρτολι, Ἐνετίησιν 1771, σ. 221-226.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s