ΥΠΕΡΕΝΔΟΞΗ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ

Στὴ Μεταμόρφωση τοῦ Ἰησοῦ ποὺ συνέβη κατὰ τὴν παράδοση στὸ ὄρος Θαβὼρ ἔχουμε κάτι μοναδικό: μία Θεοφάνεια, ὅπου ἀποκαλύπτεται τὸ μυστήριο τοῦ Θεανθρώπου. Μάρτυρες εἶναι ὁ Πέτρος, ὀ Ἰάκωβος καὶ ὁ Ἰωάννης. Τὸ σημάδι τῆς μεταμόρφωσης ἦταν ὅτι ἔλαμψε τὸ πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ σὰν ἥλιος καὶ τὰ ἐνδύματα ἔγιναν τόσο ἀστραφτερὰ ποὺ δὲν θὰ μποροῦσε κανεὶς βαφέας στὴ γῆ νὰ τὰ κάνει τόσο λευκά, ὅπως ἐξιστορεῖ ὁ εὐαγγελιστὴς Λουκάς. Τότε οἱ μαθητὲς εἶδαν τὸν προφήτη Ἠλία καὶ τὸν Μωυσῆ νὰ συζητοῦν μὲ τὸν Χριστό. Μία φωνὴ ἀκούγεται μέσα ἀπὸ ἕνα φωτεινὸ σύννεφο ποὺ τοὺς σκεπάζει. Λέει: «Αὐτὸς εἶναι ὁ ἀγαπημένος μου γιός. Αὐτὸς εἶναι ὁ ἐκλεκτός μου. Νὰ τὸν ἀκοῦτε».

Διαβάζω τὸν Ἰωάννη Δαμασκηνό. Στὴν ὁμιλία του γιὰ τὴν ὑπερένδοξη Μεταμόρφωση*: «Σήμερα ἔγινε ὁρατὸ στὰ ἀνθρώπινα ἀθέατα μάτια, σῶμα γήινο ποὺ ἀπαυγάζει θεία λαμπρότητα, σῶμα θνητὸ ποὺ πηγάζει δόξα θεότητας.» Καὶ ἐξηγεῖ ὅτι αὐτὸς ποὺ φαινόταν ἄνθρωπος μαρτυρεῖται γιὸς Θεοῦ, ἀγαπημένος καὶ ὁμοούσιος. Μᾶς δείχνει αὐτὸ ποὺ ἦταν πάντοτε, «ἐκφαίνεται», ἀνοίγει τὰ μάτια στοὺς μαθητές του, χωρὶς νὰ ἀλλοιώνεται ἡ ταυτότητά του: «Μένων γὰρ αὐτὸς ἐν ταυτότητι, παρ᾽ ὃ τὸ πρὶν ἐφαίνετο, ἕτερον νῦν τοῖς μαθηταῖς ἐωρᾶτο φαινόμενος». Ἄρα, αὐτὸς ποὺ μεταμορφώνεται δὲν εἶναι ὁ Ἰησοῦς ἀλλὰ οἱ μαθητές του. Τώρα, βλέπουν μὲ ἕναν ἄλλο τρόπο. Τώρα, ἀντικρίζουν τὴ θεϊκὴ δόξα. Αὐτὴ ἡ πίστη διατρέχει τὴν ὀρθόδοξη πνευματικότητα. Ἂς μὴν ξεχνᾶμε πὼς ἡ Μεταμόρφωση εἶναι καὶ τὸ βασικὸ ζήτημα ποὺ ἀπασχολεῖ τὸν ἡσυχασμό.

Πῶς γίνεται εἰκόνα αὐτὴ ἡ ἱστορία; Ὁ ἁγιογράφος Διονύσιος ὁ ἐκ Φουρνᾶ (1670-1746) ἔχει δώσει εἰδικὲς ὁδηγίες:

Βουνὸν μὲ τρεῖς κορυφὰς καὶ εἰς τὴν μεσαίαν κορυφὴν ὁ Χριστὸς ἱστάμενος μὲ λευκὰ ἱμάτια καὶ εὐλογῶν· καὶ γύροθεν αὐτοῦ φῶς μὲ ἀκτῖνας· καὶ εἰς τὴν δεξιὰν κορυφὴν ὁ προφήτης Μωυσῆς βαστῶν τὰς πλάκας, εἰς δὲ τὴν ἀριστερὰν ὁ προφήτης Ἠλίας, ἱστάμενοι ἀμφότεροι ἱκετικῶς καὶ βλέποντες τὸν Χριστόν· καὶ ὑποκάτωθεν τοῦ Χριστοῦ ὁ Πέτρος καὶ Ἰάκωβος καὶ Ἰωάννης, κείμενοι προύμυτα καὶ βλέποντες ἄνω ὡς ἐξεταστηκοί· καὶ ὄπισθεν εἰς τὸ ἕνα μέρος τοῦ βουνοῦ πάλιν ὁ Χριστὸς ἀναβαίνων μὲ τοὺς τρεῖς Ἀποστόλους καὶ δεικνύων εἰς αὐτοὺς τὴν κορυφὴν τοῦ βουνοῦ· καὶ εἰς τὸ ἄλλο μέρος τοῦ βουνοῦ πάλιν οἱ Ἀπόστολοι καταβαίνοντες μετὰ φόβου καὶ βλέποντες εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ πάλιν ὁ Χριστὸς ὄπισθεν αὐτῶν εὐλογῶν αὐτούς.**

Ἡ πρώτη σημαντικὴ ὁδηγία εἶναι σκηνογραφικοῦ τύπου: ἀνοιχτὸς χῶρος μὲ ἕνα βουνὸ ποὺ καταλήγει σὲ τρεῖς κορυφές. Κάθε κορυφὴ εἶναι καὶ μία πλατφόρμα, ὅπου στέκεται ὁ κάθε ἥρωας: στὸ κέντρο ὁ Ἰησοῦς, ἀριστερὰ ὁ Ἠλίας καὶ δεξιὰ ὁ Μωυσῆς. Καὶ τὰ τρία σημεῖα ἀνήκουν σὲ μία ὁριζόντια ζώνη. Σὲ μία ἑπόμενη ζώνη βρίσκονται οἱ ἔκπληκτοι μαθητές.

Ὁ Ἰησοῦς ἀνεβαίνοντας μὲ τοὺς ἀποστόλους στὸ ὄρος Θαβώρ. Χειρόγραφο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Παντελεήμονος Ἄθωνος. Κώδ. 2, φ. 252α.

Ὁ Ἰησοῦς ἀνεβαίνοντας μὲ τοὺς ἀποστόλους στὸ ὄρος Θαβώρ. Στὴ σειρὰ δίπλα ἀπὸ τὸν Ἰησοῦ: Πέτρος, Ἰάκωβος καὶ Ἰωάννης μὲ γενειάδα, ποὺ σπάνια ἀπεικονίζεται. Οἱ μαθητὲς δὲν ἔχουν φωτοστέφανα. Στὴν ἑπόμενη εἰκόνα τῆς Μεταμόρφωσης ὅλοι φέρουν κατακόκκινα στεφάνια φωτός. Ἡ σημασία τῆς ἀνάβασης στὸ ὄρος Θαβὼρ εἶναι φανερὴ στὸν κώδικα αὐτὸν ἀφοῦ ἀφιερώνεται μία ὁλόκληρη σελίδα στὸ γεγονός! Χειρόγραφο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Παντελεήμονος Ἄθωνος. Κώδ. 2, φ. 252α.

Μεταμόρφωσις χφ Παντελήμονος

Μέσα σὲ δόξα γαλαζωπὴ δόξα ἵπτανται ὁ Ἰησοῦς μὲ τὸν Μωυσῆ καὶ τὸν Ἠλία. Τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ ἐκπέμπει φωτεινὲς δέσμες. Οἰ Ἀπόστολοι στέκουν ἐστατικοί. Ὁ Πέτρος ἀριστερὰ ἀτενίζει τὸ δρώμενο, δεξιὰ ὁ Ἰάκωβος καλύπτεται μὲ τὸ ροῦχο του. Στὸ κέντρο προύμητα ὁ Ἰωάννης σηκώνει τὸ κεφάλι του νὰ ἀτενίσει τὸ γεγονός. Στὶς δύο ἀκραῖες κορυφὲς δύο δένδρα πλαισιώνουν τὴν παράσταση. Χειρόγραφο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Παντελεήμονος Ἄθωνος. Κώδ. 2, φ. 252β.

Οὐσιαστικὰ ἡ ἀφήγηση περιλαμβάνει τὶς ὀδηγίες γιὰ νὰ ὀπτικοποιηθεῖ σὲ ὄλες του τὶς φάσεις τὸ δράμα: σκηνὴ τῆς εἰσόδου, ἡ σκηνὴ τῆς μεταμόρφωσης, σκηνὴ τῆς ἐξόδου. Καὶ λέω δράμα διότι τὸ γεγονὸς αὐτὸ συνδέεται ἄρρηκτα μὲ τὸ Πάθος ποὺ πρόκειται νὰ ἀκολουθήσει: ὁ Ἠλίας μὲ τὸν Μωυσῆ συνομιλοῦν γιὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἰησοῦ ποὺ θὰ ἐκπληρωνόταν στὰ Ἱεροσόλυμα. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι ἡ παράσταση τῆς Μεταμόρφωσης συνδυάζεται συχνὰ στὸ εἰκονογραφικὸ πρόγραμμα τῶν ναῶν μὲ τὴν παράσταση τῆς Σταύρωσης, ὅπως στὴ Νέα Μονὴ τῆς Χίου. Τὸ ἴδιο συμβαίνει καὶ στὴν ὁμιλητική.

Πῶς ἐπιτελεῖται ἡ παραπάνω ὁδηγία ὡς καλλιτεχνικὸ γεγονός; Καὶ μάλιστα ὀρθόδοξο; Ἡ ἀπάντηση δὲν εἶναι εὔκολη, καὶ θὰ συμφωνήσω μὲ τὸν π. Σταμάτη Σκλήρη (μὲ ὅσα λέει στὸ Ἐν ἐσόπτρῳ): δὲν βρίσκεται μόνο σὲ ἐξωτερικὰ κριτήρια καὶ κάποιους κανόνες ἀλλὰ στὸν ἴδιο τὸν καλλιτέχνη καὶ στὴν ἀλήθεια ποὺ θέλει νὰ ἐκφράσει.

Εἰκόνα ἀρχῶν 15ου αἰώνα τῆς μεταμόρφωσης ποὺ ἀποδίδεται στὸν Θεοφάνη. Μόσχα, Κρατικὴ Πινακοθήκη Τρετιακόφ.

Εἰκόνα ἀρχῶν τοῦ 1408 τῆς μεταμόρφωσης (184Χ134 ἑκ.) ποὺ ἀποδίδεται στὸν Θεοφάνη. Μόσχα, Κρατικὴ Πινακοθήκη Τρετιακόφ. Ὁ Χριστὸς στὸ κέντρο μὲ κατάλευκα ἱμάτια εὐλογεῖ μὲ τὸ δεξὶ χέρι, ἐνῶ στὸ ἀριστερὸ κρατᾶ εἰλητάριο. Ἀριστερὰ στέκεται ὁ Ἠλίας καὶ δεξιὰ ὁ Μωυσῆς μὲ τὴν πλάκα τοῦ Νόμου. Τὰ σώματα τῶν δύο κορυφαίων μορφῶν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης κλίνουν πρὸς μέρος τοῦ Χριστοῦ, ἀγγίζοντας τὴ δόξα ποὺ τὸν περιβάλλει. Ὁ μόνος μαθητὴς ποὺ τολμᾶ νὰ κοιτάξει πρὸς τὸν Ἰησοῦ εἶναι ὁ Πέτρος. Στὴ μέση, ὁ ἀγαπημένος μαθητὴς Ἰωάννης στοχάζεται, ἐνῶ δεξιὰ ὀ Ἰάκωβος κλείνει τελείως τὰ μάτια. Παράλληλα, ἀριστερὰ ἡ εἴσοδος τῶν μαθητῶν στὸν χῶρο μὲ τὸν δάσκαλο, ὅπου εἶναι σαφὴς ἡ ἄνοδος μὲ τὴν κλίση τῶν σωμάτων. Δεξιά, ἡ κάθοδος ἀπὸ τὸ ὄρος. (Κάντε κλὶκ ἐπάνω στὴν εἰκόνα γιὰ νὰ ἐπεξεργασθεῖτε τὶς λεπτομέρειες).

Ἡ συγκεκριμένη ἀπεικόνιση ἀπασχόλησε ἤδη τὴν ἀρχαία Ἐκκλησία. Στὴ Ραβέννα, στὸν Ἅγιο Ἀπολινάριο ἀλλὰ καὶ στὴν Ἁγία Αἰκατερίνη τοῦ Σινᾶ βλέπουμε μία εἰκονογράφηση τῆς ἱστορίας, ὅπου κυριαρχεῖ ἡ φωτοχυσία τῆς Θεότητας. Τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ λάμπει σὰν ἀστέρι ποὺ ἀστράπτει πρὸς ὅλα τὰ σημεῖα τοῦ ὁρίζοντα. Οἱ ἀκτίνες τοῦ φωτὸς σὲ δέσμες καταυγάζουν τὰ πάντα. Εἶναι ἡ παροντοποίηση τοῦ θείου φωτός, μίας πραγματικότητας ποὺ γίνεται ἀντιληπτὴ τόσο ὥστε νὰ μὴν καταστραφοῦν οἱ παρόντες μαθητές. Καὶ ἡ ἐνέργειά του διαπερνᾶ τὰ ἱμάτια. Σὲ δύο ἁγιορείτικα χειρόγραφα ἀπὸ τὴ Μονὴ Ἰβήρων καὶ τὴ Μονὴ Παντελήμονος ἡ δόξα τοῦ Χριστοῦ ἔχει περιλάβει καὶ τὸν Ἠλία καὶ τὸν Μωυσῆ. Τίποτα δὲν μένει ἐκτὸς τῆς χάριτος καὶ τῆς θείας εὐλογίας!

Ἡ Μεταμόρφωσις. Χειρόγραφο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Ἰβήρων Ἄθωνος. Κώδ. 5, φ. 269β

Ἡ Μεταμόρφωσις, ὅπως τὴν περιγράφει ὁ Διονύσιος ὁ ἐκ Φουρνᾶ. Ζωντανοὶ καὶ νεκροὶ βρίσκονται τώρα ἑνωμένοι. Τὸ ἐνδιαφέρον εἶναι ὅτι μέσα στὴ δόξα τοῦ Θεανθρώπου ἔχουν θέση ὁ Ἠλίας καὶ ὁ Μωυσῆς. Ἡ εἰκόνα αὐτὴ προμηνύει τὴν ἔνδοξη ἀνάσταση. Χειρόγραφο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Ἰβήρων Ἄθωνος. Κώδ. 5, φ. 269β

Ἡ δραματικὴ ἔνταση τῶν μαθητῶν δηλώνεται στὶς θέσεις τῶν σωμάτων. Ἡ τοποθέτησή τους ἑρμηνεύει τὸν τρόμο καὶ φόβο ποὺ μᾶς λένε τὰ εὐαγγέλια ὅτι βίωσαν στὸ βουνό. Αὐτὴ ἡ ταραχὴ διαπερνᾶ τὰ πάντα. Στὸ δοξαστικὸ τῆς ἑορτῆς ψάλλουμε: «Ἄγγελοι διηκόνουν φόβῳ καὶ τρόμῳ, οὐρανοὶ ἔφριξαν, γῆ ἐτρόμαξεν». Ἀντίθετα, οἱ πάνω μορφὲς μὲ κυρίαρχο τὸν Ἰησοῦ διακρίνονται γιὰ τὴν ἠρεμία καὶ τὸ μέτρο στὶς κινήσεις τους.

Κλείνοντας αὐτὸ τὸ σημείωμα μοῦ ἔρχεται στὸ νοῦ ἕνας ἀρχαῖος θεάνθρωπος. Ὁ Διόνυσος στὶς Βάκχες τοῦ Εὐριπίδη ἤδη ἀπὸ τὴν ἀρχὴ δηλώνει ὅτι εἶναι θεὸς καὶ ἔχει λάβει μορφὴ ἀνθρώπου. Σὲ ἕνα βουνὸ θὰ ὁδηγήσει τὸν Πενθέα γιὰ νὰ τοῦ ἀποκαλυφθεῖ ἡ μυστικὴ λατρεία του. Ὁ βασιλιὰς τῆς Θήβας θὰ καταληφθεῖ ἀπὸ τὸ πνεῦμα τοῦ Διονύσου καὶ θὰ ὁδηγηθεῖ στὴ μύηση τῆς βακχείας ποὺ θὰ ὁλοκληρωθεῖ ἐπάνω στὸν Κιθαιρώνα μὲ τὸν σπαραγμὸ ἀπὸ τὴ μάνα του. Ἡ ἀνάβαση στὸ βουνὸ εἶναι ἡ ἀρχὴ τοῦ τέλους του. Στὸ Θαβὼρ ἡ μεταμόρφωση τῶν μαθητῶν εἶναι ἡ ἐλπιδοφόρα δυνατότητα γιὰ να βροῦμε τὸν προσωπικό μας παράδεισο.

Στὴν ὀπτικοποίηση τῆς ἱστορίας αὐτῆς φανερώνεται ἡ θεϊκὴ ἄκτιστη δόξα τοῦ Χριστοῦ ποὺ σημαίνει ὅτι ἐσὺ σὰν ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ ἑνωθεῖς μαζί του, μπορεῖς νὰ μετέχεις σὲ αὐτὴ τὴ δόξα. Μπορεῖς νὰ βρεῖς ποιὸς εἶσαι ὅταν σχετιστεῖς μαζί του. Μπορεῖς νὰ μεταμορφωθεῖς σὲ αὐτὸ ποὺ εἶσαι πραγματικά.

*MPG 96, 546-575.

**Ἑρμηνεία τῆς ζωγραφικῆς τέχνης ἐκ χειρογράφου τοῦ ιη’ αἰῶνος, ἐκδοθεῖσα κατὰ τὸ πρωτότυπον αὐτῆς κείμενον ὑπὸ Α. Παπαδοπούλου-Κεραμέως. Ἐν Πετρουπόλει Ἐκ τῆς τυπογραφίας τῆς Ἁγιωτάτης Συνόδου, 1900, σ. 100-101.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s